نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکترا رشته روان شناسی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه محقق اردبیلی اردبیل ایران
2 گروه روان شناسی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه محقق اردبیلی اردبیل ایران
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف بررسی رابطه بین انگیزه تحصیلی، ارزیابی سیستم آموزشی، خودکارآمدی، تجربه پشت کنکوریها، نگرش پاسخگویان در مورد بیکاری تحصیلکردگان و تمایل به مهاجرت در میان دانشآموزان و داوطلبان پشت کنکور انجام شد.
روش: تحقیق توصیفی- همبستگی می باشد. جامعه آماری شامل دانشآموزان پایه دوازدهم و داوطلبانی بود که حداقل یک بار در کنکور شرکت کردهاند. نمونهگیری به روش در دسترس و با حجم ۳۰۰ نفر انجام شد. دادهها با استفاده از پرسشنامه محققساخته جمعآوری و با نرمافزار SPSS تحلیل شدند. روایی پرسشنامه با نظر متخصصان و تحلیل عاملی اکتشافی تأیید شد و پایایی آن با آلفای کرونباخ (بین 81/0 تا 89/0) بررسی گردید.
یافتهها: نتایج پژوهش نشان داد که انگیزه تحصیلی و ارزیابی پاسخگویان از سیستم آموزشی رابطه مثبت و قوی دارند (85/0r = ). همچنین، نگرش نسبت به بیکاری تحصیلکردگان بیشترین تأثیر را بر تمایل به مهاجرت داشت (60/0- r = ). تجربه چالشهای روانی پشت کنکوریها و ارزیابی پاسخگویان از سیستم آموزشی نیز تأثیر مثبت و معناداری بر تمایل به مهاجرت نشان دادند(35/0 r = ). و (25/0 r = ). نتایج رگرسیون خطی نشان داد که بیکاری تحصیلکردگان ((55/0 β = ) و تجربه پشت کنکوریها (30/0 β = ) بیشترین تأثیر را بر تمایل به مهاجرت دارند.
نتیجه گیری: این پژوهش نشان داد که برای کاهش تمایل به مهاجرت و افزایش انگیزه تحصیلی بهبود سیستم آموزشی، کاهش فشار کنکور و ایجاد فرصتهای شغلی با توجه به تخصص و رشته تحصیلی دانشآموختگان، ضروری هستند. پیشنهاد میشود سیاستگذاران با اصلاح سیستم آموزشی و ایجاد فرصتهای شغلی مناسب، ایجاد کارگاههای کوچک درآمدزا همراه با آموزش حرفهای درمدارس و دانشگاهها، به کاهش نگرانیهای نسل جوان کمک کنند.
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
Students and candidates for university entrance exams: From career despair to seeking a future in the dream of migration.
نویسندگان [English]
- Hossein Paknejad 1
- Mohammad Narimani 2
- Seyfullah aghajani 2
- Akbar Atadokht 2
1 , PhD student in Psychology, Department Of Psychology, Faculty Of Education And Psychology, University Of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran
2 Department Of Psychology, Faculty Of Education And Psychology, University Of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran
چکیده [English]
This study aimed to investigate the relationship between academic motivation, evaluation of the educational system, self-efficacy, the experience of individuals who have taken the university entrance exam (Konkoor), unemployment among graduates, and the intention to migrate among students and university entrance exam candidates.
Method: The research is descriptive-correlational in nature. The statistical population included 12th-grade students and candidates who had taken the Konkoor exam at least once. Sampling was conducted using the convenience method, with a sample size of 300 individuals. Data were collected using a researcher-made questionnaire and analyzed using SPSS software. The validity of the questionnaire was confirmed through expert opinions and exploratory factor analysis, and its reliability was assessed using Cronbach's alpha (ranging from 0.81 to 0.89).
Findings: The results indicated a strong positive relationship between academic motivation and the evaluation of the educational system (r = 0.85). Additionally, unemployment among graduates had the most significant impact on the intention to migrate (r = -0.60). The experience of Konkoor candidates and the evaluation of the educational system also showed a positive and significant effect on the intention to migrate (r = 0.35 and r = 0.25, respectively). Linear regression results revealed that unemployment among graduates (β = 0.55) and the experience of Konkoor candidates (β = 0.30) had the most substantial impact on the intention to migrate.
Conclusion: This study demonstrated that improving the educational system, reducing the pressure of the Konkoor exam, and creating job opportunities are essential for reducing the intention to migrate and increasing academic motivation. It is suggested that policymakers address the concerns of the younger generation by reforming the educational system, Creating small income-generating workshops along with vocational training in schools and universities and providing suitable job opportunities
کلیدواژهها [English]
- Academic motivation
- evaluation of the educational system
- Konkoor experience
- unemployment among graduates
- intention to migrate
دانشآموزان و داوطلبان پشت دیوار کنکور، از ناامیدی شغلی تا جستجوی آینده در رویای مهاجرت
حسین پاک نژاد[1]
محمد نریمانی[2]
سیف الله آقاجانی [3]
اکبرعطادخت[4]
10.22034/ssys.2025.3532.3586
تاریخ دریافت مقاله: 03/01/1404
تاریخ پذیرش مقاله: 20/02/140
مقدمه
آموزش، یکی از مهمترین ابزارهای توسعه منابع انسانی است و مدیران آگاه و موفق لزوم آموزش را به درستی میفهمند و توسعه منابع انسانی را یکی از الزامات سازمانی تلقی می کنند(ری[5]، 2006). از طرفی اقدامات آموزشی و راهبردهایی اثربخش است که بتواند به طور واقعی در قبال نیازهای جامعه پاسخگو باشد(تاکر[6] ، 2006). در سالهای اخیر، نظام آموزشی ایران با چالشهای متعددی مواجه بوده که تأثیرات عمیقی بر زندگی دانشآموزان و داوطلبان کنکور گذاشته است.کنکور بهعنوان یکی از مهمترین مراحل تحصیلی در ایران، همواره بهعنوان یک مانع بزرگ برای دانشآموزان مطرح بوده است. این آزمون نهتنها تعیینکننده رشته و دانشگاه محل تحصیل دانشآموزان است، بلکه بهعنوان معیاری برای موفقیت تحصیلی و اجتماعی نیز تلقی میشود. با این حال، فشار ناشی از کنکور و رقابت شدید برای کسب رتبههای برتر، تأثیرات منفی بر انگیزه تحصیلی و سلامت روانی[7] دانشآموزان داشته است. عبور از سد کنکور و تحصیل در دانشگاه یکی از دغدغه های اصلی جوانان است که از همان ابتدا فکرشان را مشغول می کند. اضطراب کنکور سلامت روان دانشآموزان را تهدید نموده، انگیزش منفی آنان را در پی دارد و این باعث عملکرد نامطلوب آنان میشود. (شیخ الاسلامی و همکاران، 1391). علاوه بر دانشآموزان، والدین نیز نگرانی تحصیلات عالی فرزندان را دارند. حقیقت این است که آینده شغلی و سرنوشت تحصیلی فرزندان آنها به این آزمون بستگی دارد(تودچی، 1400). در این بین، از یک سو، فشار ناشی از کنکور بهعنوان یک آزمون سرنوشتساز، انگیزه تحصیلی[8] و خودکارآمدی[9] دانشآموزان را تحت تأثیر قرار داده است. از سوی دیگر، نگرانی از بیکاری[10] پس از فارغالتحصیلی و تمایل به مهاجرت[11] بهعنوان راهحلی برای یافتن فرصتهای بهتر، به دغدغه[12]های اصلی نسل جوان تبدیل شده است. با توجه به آخرین آمار و اطلاعات منتشرشده رصدخانه مهاجرت ایران، دانشجویان ایرانی در خارج از کشور در سال 2020 در مقایسه با سال 2000 ، حدود 4 برابر افزایش یافتهاست. در کنار عواملی که موجب تقویت انگیزههای مهاجرت در میان دانشجویان و فارغالتحصیلان دانشگاهی شده، بدتر شدن شرایط اقتصادی و اشتغال بهعنوان عاملی مهم برای مهاجرت تحصیلی دانشجویان ایرانی بوده است؛ عاملی که در صورت بهبود، تعداد دانشجویان ایرانی خارج از کشور را بهطور عمدهای کاهش میدهد(رصدخانه مهاجرت ایران،1401). مهاجرت نخبگان میتواند باعث کاهش توانمندیها و کاهش رشد اقتصادی در کشورهای در حال توسعه شود(گارسیازی[13]، 2020 ). بهرهمندی از ظرفیت نخبگان عاملی مهم و اثرگذار درمسیر رشد و پیشرفت کشورها شناخته میشود؛ به طوریکه در عصر کنونی، رقابتی گسترده برای تربیت و جذب نخبگان در میان کشورها شکل گرفته است. با توجه به نقش اثرگذار نخبگان در پیشرفت کشور، تربیت و نگهداشت نخبگان و به کارگیری تواناییهای نیروی انسانی متخصص بیش از هر زمان دیگر ضرورت مییابد. به رغم اهمیت موضوع، موانع و چالشهای متعدد سبب شده است تا نه تنها از ظرفیت بالقوه این قشر از جامعه به درستی در مسیر پیشرفت استفاده نشود، بلکه شاهد مهاجرت گسترده نخبگان از کشور و جذب آنان در دیگر کشورها باشیم (سجادی، 1402). مسئله بزرگ پیشرو برای توسعه منابع انسـانی در جوامـع دولـت هـای غیرصـنعتی، از دسـت دادن استعدادهای انسانی از طریق "فـرار مغزهـا " سـت(زویگ[14]، 2008). میل به مهاجرت شاخص مهمی در رصد تحولات حوزه مهاجرت نخبگان شناخته میشود. مصادیق مختلف مهاجرت نخبگان را میتوان در قالب مهاجرت دانشجویان و فارغالتحصیلان دانشگاهی، کارآفرینان و... نام برد (سجادی، 1402). مسائلی مانند انگیزه تحصیلی، بیکاری، سد کنکور، و خودکارآمدی، نهتنها بر زندگی فردی دانشآموزان تأثیر میگذارند، بلکه پیامدهای اجتماعی و اقتصادی[15] گستردهای نیز دارند. حمایتهای مؤثر از جانب خانواده و اجتماع جهت تقویت باورهای فراگیران و همچنین ترغیب تواناییهای آنان برای بالابردن انگیزش تحصیلی نقش مؤثری دارند(رضایی و همکاران، 1397) . محسن پور، حجازی و کیا منش (1385) در تحقیقی به بررسی نقش خودکارآمدی، اهداف پیشرفت،راهبردهای یادگیری و پایداری در پیشرفت تحصیلی در درس ریاضی دانشآموزان سال سوم متوسطه رشته ریاضی شهر تهران پرداختند. نتایج نشان داد که متغیر خودکارآمدی نسبت به سایر متغیرهای بررسی شده در مدل، بیشترین اثر مستقیم را بر پیشرفت تحصیلی در درس ریاضی دارد. خودکارآمدی یک نظریة فرعی مهم در چارچوب نظریة انتظار-ارزش در بحث از انگیزش است.(بندورا[16]، 1993). از خصوصیات مهم شخصیتی و تفاوتهای فردی افراد که در واکنش نشان دادن به رخدادها و فشارهای روانی مؤثر است.احساس خودکارآمدی فرد است(شولتز، 2010). انگیزش عاملی موثر در نحوه عملکرد و رفتاراست و نقشی تعیین کننده در انتخاب فعالیتها سطح درگیری و میزان پافشاری در انجام آنها دارد ( پاسکوا[17]، 2007 ). حمایت اجتماعی با تأثیری که بر شایستگی افراد میگذارد و باعث تقویت آن میشود و با تغییر افکار فرد، وی را به تحرک وا میدارد (آلوی و همکاران، 2008). خودکارآمدی بهعنوان باور فرد به تواناییهای خود برای انجام موفقیتآمیز وظایف، نقش مهمی در موفقیت تحصیلی و شغلی ایفا میکند. بنابراین، بررسی رابطه بین فشار کنکور، انگیزه تحصیلی و خودکارآمدی از اهمیت ویژهای برخوردار است. از سوی دیگر، ارزیابی دانشآموزان از سیستم آموزشی نیز بهعنوان یکی از عوامل مؤثر بر انگیزه تحصیلی و خودکارآمدی مطرح است. سیستم آموزشی ایران با چالشهایی همچون تأکید بر حفظیات[18]، عدم تطابق[19] محتوای درسی[20] با نیازهای بازار کار و نبود امکانات کافی برای پرورش مهارتهای عملی مواجه است. فتح آبادی ، جلالی، صادقی ( 1396 ) در پژوهشی کیفی به این نتیجه رسیدند که آزمون ورودی دانشگاه بر جنبه های گوناگون زندگی افرادتأثیرمنفی زیادی میگذارد. این مسائل میتوانند باعث کاهش انگیزه تحصیلی و خودکارآمدی دانشآموزان شوند. علاوه بر این، تجربه پشت کنکوریها نیز بهعنوان یکی از عوامل مؤثر بر انگیزه تحصیلی و خودکارآمدی مطرح است. ضمن این که بین سبکهای یادگیری و خود کارامدی رابطۀ مثبت معناداری وجود دارد(آبنیکی، 1385). بیکاری تحصیلکردگان نیز بهعنوان یکی از چالشهای اصلی نظام آموزشی و اقتصادی ایران مطرح است. با وجود افزایش تعداد فارغالتحصیلان دانشگاهی، بسیاری از آنها با مشکل بیکاری یا اشتغال در مشاغل نامرتبط با رشته تحصیلی خود مواجه هستند. این مسئله نهتنها باعث کاهش انگیزه تحصیلی دانشآموزان میشود، بلکه تمایل آنها به مهاجرت را نیز افزایش میدهد. مهاجرت بهعنوان راهحلی برای یافتن فرصت[21]های بهتر تحصیلی و شغلی، در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای اصلی نسل جوان تبدیل شده است. بسیاری از دانشآموزان و فارغالتحصیلان دانشگاهی به دلیل ناامیدی از یافتن شغل مناسب در داخل کشور، تمایل به مهاجرت به کشورهای دیگر دارند.
بیان مسئله و اهمیت و ضرورت پژوهش
رقابت برای ورود به تحصیلات عالی و فشار ناشی از آزمون ورودی، تأثیر منفی بر انگیزه تحصیلی و سلامت روانی دانشآموزان دارد. بسیاری از دانشآموزان با احساس اضطراب و ناامیدی مواجه میشوند و این مسئله میتواند بر عملکرد تحصیلی و خودکارآمدی آنها تأثیر بگذارد. اهمیت این پژوهش از آنجا ناشی میشود که با بررسی رابطه بین انگیزه تحصیلی، ارزیابی سیستم آموزشی، خودکارآمدی، تجربه پشت کنکوریها، بیکاری تحصیلکردگان و تمایل به مهاجرت، میتوان به درک بهتری از چالشهای پیشروی نسل جوان دست یافت. این پژوهش با بررسی رابطه بین این متغیرها، میتواندگامی مهم در جهت درک بهتر چالشهای پیشروی نسل جوان و ارائه راهحلهای مؤثر برای بهبود وضعیت تحصیلی و شغلی آنها بردارد. بعلاوه سیستم آموزشی ایران با مسائل دیگری نیز مواجه است که بر انگیزه تحصیلی و خودکارآمدی دانشآموزان تأثیر میگذارد. یکی از این مسائل، عدم تطابق محتوای درسی با نیازهای بازار کار است. بسیاری از دانشآموزان و فارغالتحصیلان دانشگاهی احساس میکنند که مهارتهای آموختهشده در مدارس و دانشگاهها با نیازهای واقعی بازار کار همخوانی ندارد. این مسئله باعث میشود که دانشآموزان پس از فارغالتحصیلی با مشکل بیکاری یا اشتغال در مشاغل نامرتبط مواجه شوند. این وضعیت نهتنها باعث کاهش انگیزه تحصیلی میشود، بلکه تمایل به مهاجرت را نیز افزایش میدهد. لذا برای یافتن راهکاری برای افزایش انگیزه تحصیلی و کاهش میل به مهاجرت افراد تحصیل کرده انجام چنین پژوهشی ضروری به نظر میرسد.
مبانی نظری
نظریه خود تعیین گری (دسی و ریان[22] ، 2011؛ ریان و دسی، 2000) ، نشان می دهد که ارضای نیازهای بنیادین روانشناختی تاثیر مثبتی بر متغیرهای انگیزشی و از جمله انگیزش درونی دارد. به عبارت دیگر اگر نیازها در حد مطلوبی ارضا شوند، افراد بهطور موثر در فعالیتها درگیر میشوند و به عملکرد مثبتی دست مییابند. نظریه خود تعیینگری (دسی و رایان، ۲۰۰۰) انگیزه تحصیلی را به دو نوع درونی (علاقه ذاتی) و بیرونی (فشارهای محیطی مانند سیستم کنکور) تقسیم میکند. کاهش انگیزه درونی ناشی از فشار سیستم رقابتی، با افزایش استرس و کاهش رضایت تحصیلی مرتبط است. نظریه خودکارآمدی( بندورا ۱۹۹۷) تابآوری روانی داوطلبان در مواجهه با چالشهای کنکور را تبیین میکند. خودکارآمدی پایین، ناتوانی در مدیریت اضطراب و کاهش عملکرد تحصیلی را پیشبینی میکند. نظریه سرمایه فرهنگی (بوردیو 1986) ناکارآمدی سیستم آموزشی در ایجاد فرصتهای برابر را به نابرابریهای ساختاری مرتبط میداند. این ناکارآمدی، بیکاری تحصیلکردگان را تشدید و تمایل به مهاجرت را بهعنوان راهبرد جایگزین تقویت میکند. مدل دافعه-جاذبه ( لی[23] ۱۹۶۶)عوامل دافعه (بیکاری، سیستم آموزشی ناکارآمد) و جاذبه (فرصتهای شغلی و آموزشی در خارج) را بهعنوان محرکهای اصلی مهاجرت تحلیل مینماید. او معتقد است چهار عامل در تصمیم به مهاجرت و فرآیند آن تأثیر میگذارد که عبارت است از:
الف) عواملی که در ارتباط با حوزه مبدأ است.
ب) عواملی که در ارتباط با حوزه مقصد است.
پ) عواملی که مربوط به فاصله میان مبدأ و مقصد است، موانع بازدارنده.
ت) عواملی که در ارتباط با ویژگیهای شخصی است
پیشینه پژوهش
پژوهشهای داخلی: یکی از چالشهای کشورهای در حال توسعه در عصر حاضرمهاجرت نخبگان است. سطوح پایین درامدی، بیکاری بالا، احساس تبعیض و نبود عدالت اجتماعی از مهمترین دلایل مهاجرت نخبگان است ( امانی و همکاران، 1402). مطالعات داخلی نشان میدهند فشار کنکور با افزایش اضطراب، کاهش انگیزه تحصیلی، و گرایش به مهاجرت مرتبط است. سجادی، (۱۴۰۳) در پژوهشی با عنوان علل و پیامدهای مهاجرت نخبگان: سرمایهگذاری بهمنظور ارتقای کیفی نظام آموزش و تقویت هویت ملی، ایجاد فرصتهای شغلی شایستهبرای نخبگان، ثبات اقتصادی، بهبود عملکرد سیاستهای حمایت از نخبگان و خروج ازسردرگمی سیاستهای مهاجرتی را مهمترین حوزههای سرمایهگذاری به منظور ممانعت از مهاجرت نخبگان برشمرده است. رضایی، و صادقی (1399) در پژوهشی با عنوان تمایل ایرانی ها به مهاجرت و عوامل تعیین کننده آن نتیجه گرفتند که بـا افزایـش سـطح تحصیلـات، طبقه اجتماعـی و میـزان درآمـد سرپرسـت خانـوار، میـزان تمایـل بـه مهاجـرت خـار ج از کشـور افزایـش مییابـد. در مقابـل، میـزان رضایـت اجتماعـی رابطه معکوسـی بـا تمایـل بـه مهاجـرت دارد و افـراد بـا رضایـت اجتماعـی پاییـن بیشـتر تمایـل بـه مهاجـرت دارنـد. از ایـنرو، رضایـت اجتماعـی کـه برآینـد اصلـی نظریه جاذبـه و دافعـه میباشـد از اهمیـت زیـادی در تبییـن میـل بـه مهاجـرت برخـوردار اسـت.
پژوهشهای خارجی: بعد از جنگ جهانی دوم و به طور خاص در کشورهای در حال توسعه، چالش مهاجرت نخبگان اهمیت پیدا کرد؛زیرا افراد متخصص با دانش و توانمندیهای مختلف در این کشورها به سوی کشورهای توسعه یافته مهاجرت میکردندو کشورهای در حال توسعه از رشد و توسعه اقتصادی محروم میشدند( چاند[24]، 2019). هاریوچی و اوشی[25](2021) در پژوهش خود بررسی تاثیر ریسک سیاسی بر مهاجرت نخبگان در کشور ژاپن طی دوره زمانی 2009 تا 2020 و با استفاده از روش مصاحبه و تحلیل داده پرداخته است. نتایج این پژوهش نسان میدهد که حتی در کشورهای توسعهیافته،افزایش ریسک،نااطمینانی و بی ثباتی سبب افزایش مهاجرت افراد ماهر، تحصیل کرده و نخبه میشود. با این حال، شکاف پژوهشی موجود، بررسی همزمانِ تعامل سیستم آموزشی، تجربه پشت کنکور، و ناامیدی شغلی بر تمایل به مهاجرت است که در مطالعات پیشین بهصورت جامع مورد توجه قرار نگرفته است.
تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرها
1.انگیزه تحصیلی
تعریف مفهومی: انگیزه تحصیلی به نیروی درونی و بیرونی اطلاق میشود که فرد را به سمت تلاش برای یادگیری، مشارکت در فعالیتهای آموزشی و دستیابی به اهداف تحصیلی سوق میدهد.
۲. ارزیابی سیستم آموزشی
تعریف مفهومی: ارزیابی ذهنی افراد از کیفیت، عدالت، و کارآمدی سیستم آموزشی در دستیابی به اهداف یادگیری و آمادهسازی دانشآموزان برای چالشهای آینده (مانند کنکور یا بازار کار)
۳. خودکارآمدی
تعریف مفهومی: باور فرد به توانایی خود در سازماندهی و اجرای اقدامات لازم برای دستیابی به اهداف خاص (بر اساس نظریه خودکارآمدی بندورا).
۴. تجربه پشت کنکوریها
تعریف مفهومی: مجموعه چالشهای روانی، اجتماعی و تحصیلی که داوطلبان کنکور در طول آمادهسازی و شرکت در این آزمون تجربه میکنند.
۵. نگرش نسبت به بیکاری تحصیلکردگان
تعریف مفهومی: ادراک فرد از ارتباط بین تحصیلات عالی و فرصتهای شغلی، شامل باورها درباره احتمال بیکاری پس از فارغالتحصیلی.
۶. تمایل به مهاجرت
تعریف مفهومی: میل فرد به ترک کشور برای دستیابی به فرصتهای آموزشی، شغلی یا زندگی بهتر در خارج از کشور.
تعاریف عملیاتی:تعریف عملیاتی همه متغیرها میانگین نمرات کسب شده در پاسخگویی به بخشهای مربوطه در پرسشنامه است
روششناسی پژوهش
این پژوهش با هدف بررسی رابطه بین انگیزه تحصیلی، ارزیابی سیستم آموزشی، خودکارآمدی، تجربه پشت کنکوریها، بیکاری تحصیلکردگان و تمایل به مهاجرت در میان دانشآموزان و داوطلبان پشت کنکور انجام شده است. روش به گرفته شده کمی و توصیفی از نوع همبستگی می باشد.
۱. جامعه آماری
جامعه آماری شامل دانشآموزان و داوطلبان پشت کنکور در ایران است. این افراد بهدلیل مواجهه مستقیم با چالشهای مرتبط با کنکور، بیکاری و مهاجرت، بهعنوان جامعه هدف انتخاب شدهاند. نمونه آماری شامل300 نفر از دانشآموزان پایه دوازدهم رشتههای مختلف و داوطلبانی است که حداقل یک بار در کنکور شرکت کرده و پشت کنکور ماندهاند.
|
رشته تحصیلی |
جنسیت |
||||||||||||
|
علوم تجربی |
علوم انسانی |
ریاضی فیزیک |
فنی و حرفه ای |
کاردانش |
دختر |
پسر |
|||||||
|
تعداد |
درصد |
تعداد |
درصد |
تعداد |
درصد |
تعداد |
درصد |
تعداد |
درصد |
تعداد |
درصد |
تعداد |
درصد |
|
120 |
40 |
90 |
30 |
60 |
20 |
20 |
6/7 |
10 |
3/3 |
190 |
3/63 |
110 |
7/36 |
جدول رشته تحصیلی و جنسیت داوطلبان
۲. نمونهگیری
نمونهگیری این پژوهش به روش نمونهگیری در دسترس انجام شد. با توجه به محدودیتهای دسترسی به جامعه آماری، ۳۰۰ دانشآموز و داوطلب پشت کنکور بهعنوان نمونه انتخاب شدند. این نمونه شامل دانشآموزان از مناطق مختلف ایران (شهرهای بزرگ، کوچک و روستاها) و با تنوع جنسیتی (۱۹۰ دختر و ۱۱۰ پسر) است تا نمایندهای از کل جامعه آماری باشد. همچنین، نمونهگیری به گونهای انجام شد که تنوع رشتههای تحصیلی (علوم تجربی، علوم انسانی، ریاضی-فیزیک، فنی و حرفهای و کاردانش) و وضعیت پشت کنکوری (سال اول، سال دوم یا بیشتر، و دانشآموزان سال دوازدهم) در نظر گرفته شود.
|
دانش آموز دوازدهم |
تعداد |
150 |
معدل دیپلم |
کمتر از 15 |
تعداد |
30 |
وضعیت اقتصادی خانواده |
ضعیف |
60 |
محل سکونت |
شهر بزرگ |
120 |
|
درصد |
50 |
درصد |
10 |
20 |
40 |
|||||||
|
پشت کنکوری یک ساله |
تعداد |
100 |
15 تا 18 |
تعداد |
150 |
متوسط |
180 |
شهر متوسط |
100 |
|||
|
درصد |
3/33 |
درصد |
50 |
60 |
3/33 |
|||||||
|
پشت کنکوری بیش از یک سال |
تعداد |
50 |
بالاتر از 18 |
تعداد |
120 |
خوب |
60 |
شهر کوچک یا روستا |
80 |
|||
|
درصد |
7/16 |
درصد |
40 |
20 |
7/26 |
جدول دموگرافیک نمونه آماری
۳. ابزار جمعآوری دادهها
ابزار اصلی جمعآوری دادهها ، پرسشنامه محققساخته است. این پرسشنامه شامل ۶ بخش اصلی و ۶۰ سوال است که هر بخش به یکی از متغیرهای پژوهش اختصاص دارد. سوالات به صورت طیف لیکرت ۵ گزینهای (از کاملاً مخالفم = ۱ تا کاملاً موافقم = ۵) طراحی شدهاند.
۴. روایی و پایایی ابزار پژوهش
روایی محتوا: برای اطمینان از روایی محتوای پرسشنامه، از نظرات 15 متخصص در حوزه روانشناسی و علوم تربیتی استفاده شده است. ابتدا پرسشنامه تدوین شده برای کارشناسان ارسال گردید. سوالاتی که CVI پایینی داشتند بر اساس نظرات کارشناسان اصلاح شدند تا ابعاد سازهها به طور کامل پوشش داده شوند. پس از اصلاحات، پرسشنامه دوباره به کارشناسان ارسال و روایی نهایی تأیید شد و برای اجرای نهایی آماده گردید.
پایایی: برای بررسی پایایی پرسشنامه، از روش آلفای کرونباخ استفاده شد. ضریب آلفای کرونباخ برای هر بخش به شرح زیر است:
|
بخش پرسشنامه |
تعداد سوالات |
ضریب آلفای کرونباخ |
|
انگیزه تحصیلی |
10 |
87/0 |
|
ارزیابی پاسخگویان از سیستم آموزشی |
10 |
85/0 |
|
خودکارآمدی |
10 |
89/0 |
|
تجربه چالشهای روانی پشت کنکوریها |
10 |
82/0 |
|
نگرش پاسخگویان به بیکاری تحصیلکردگان |
10 |
84/0 |
|
تمایل به مهاجرت |
10 |
81/0 |
جدول ضریب آلفای کرونباخ
این جدول اطلاعاتی درباره بخشهای مختلف پرسشنامه، شامل تعداد سوالات و ضریب آلفای کرونباخ[26] برای هر بخش ارائه میدهد. ضریب آلفای کرونباخ نشاندهنده پایایی[27] پرسشنامه یا بخشهای آن است. .
۵. روش اجرا
پرسشنامهها بهصورت آنلاین و چاپی در اختیار شرکتکنندگان قرار گرفت. برای جمعآوری دادهها، ابتدا اهداف پژوهش برای شرکتکنندگان توضیح داده شد و رضایت آنها برای مشارکت اخذ گردید. سپس پرسشنامهها توسط شرکتکنندگان تکمیل شدند. زمان متوسط برای تکمیل هر پرسشنامه حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه بود. تحلیل دادهها با استفاده از نرمافزار SPSS و روشهای آماری شامل آمار توصیفی، ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی انجام شد.
یافتههای پژوهش
|
بخش |
کاملا مخالفم |
مخالفم |
نظری ندارم |
موافقم |
کاملا موافقم |
|
۱. انگیزه تحصیلی |
1/25 |
9/36 |
0/46 |
9/59 |
0/132 |
|
۲. ارزیابی سیستم آموزشی |
4/32 |
8/40 |
0/54 |
3/66 |
6/105 |
|
۳. خودکارآمدی |
6/43 |
5/50 |
1/55 |
0/67 |
4/74 |
|
۴. تجربه پشت کنکوری |
2/38 |
8/53 |
2/54 |
0/63 |
0/85 |
|
۵. بیکاری تحصیلکردگان |
2/56 |
9/55 |
1/23 |
0/68 |
4/107 |
|
۶. تمایل به مهاجرت |
0/27 |
0/39 |
2/42 |
2/70 |
0/121 |
جدول میانگینهای توصیفی هر بخش
۱. یافتههای توصیفی
ویژگیهای جمعیتشناختی شرکتکنندگان و میانگین و انحراف معیار متغیرهای پژوهش به شرح زیر است:
|
متغیر |
میانگین |
انحراف معیار |
|
انگیزه تحصیلی |
75/3 |
85/0 |
|
ارزیابی سیستم آموزشی |
40/3 |
90/0 |
|
خود کار آمدی |
60/3 |
88/0 |
|
تجربه چالشهای روانی پشت کنکوریها |
20/3 |
95/0 |
|
نگرش نسبت به بیکاری تحصیلکردگان |
10/4 |
80/0 |
|
تمایل به مهاجرت |
80/3 |
75/0 |
جدول میانگین و انحراف معیار
تجزیه و تحلیل متغیرها
نگرش نسبت به بیکاری تحصیلکردگان با عدد 10/4 بالاترین میانگین را دارد که نشان میدهد شرکت کنندگان در پژوهش، بیکاری تحصیلکردگان را به عنوان یک مسئله مهم درک میکنند. تمایل به مهاجرت با میانگین 80/3 دارای رتبه دوم است. این متغیر نیز میانگین بالایی دارد که نشان میدهد تمایل به مهاجرت در میان افراد مورد بررسی نسبتاً بالا است. انگیزه تحصیلی با میانگین75/3 نشان میدهد که این متغیر در میان افراد مورد بررسی در سطح متوسط به بالا است.خودکارآمدی با میانگین 60/3 دارای رتبه بعدی است و نشان میدهد که افراد به طور متوسط خودکارآمدی نسبتاً بالایی دارند. ارزیابی سیستم آموزشی با میانگین 40/3 نشان میدهد که افراد سیستم آموزشی را در سطح متوسط ارزیابی میکنند. تجربه چالشهای روانی پشت کنکوریها پشت کنکوریها میانگین 20/3 این متغیر کمترین میانگین را دارد و نشان میدهد که شرکت کنندگان در پژوهش ماندن پشت کنکور را مثبت ارزیابی نکرده اند.
بررسی انحراف معیار
متغیر تمایل به مهاجرت با میزان 75/0 کمترین انحراف معیار را دارد و نشان دهنده این است که نظرات افراد در مورد تمایل به مهاجرت به میانگین نزدیکتر است و در این مورد بین شرکت کنندگان اتفاق نظر وجود دارد. در مقابل متغیر تجربه پشت کنکور، بیشترین انحراف معیار را دارد که نشان میدهد نظرات افراد در مورد تجربه پشت کنکور ماندن پراکندهتر است و اختلاف نظر بیشتری وجود دارد.
۲. یافتههای استنباطی
الف) ضریب همبستگی پیرسون
رابطه بین متغیرهای پژوهش با توجه به رابطه خطی بین متغیرها،نرمال و کمی بودن با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون بررسی شد. نتایج به شرح زیر است:
|
بخش ها |
انگیزه تحصیلی |
ارزیابی سیستم آموزشی |
خودکارآمدی |
تجربه پشت کنکوریها |
بیکاری تحصیلکردگان |
تمایل به مهاجرت
|
|
انگیزه تحصیلی |
00/1 |
85/0 |
60/0 |
30/0 |
-20/0 |
10/0 |
|
ارزیابی سیستم آموزشی |
85/0 |
00/1 |
35/0 |
50/0 |
-40/0 |
25/0 |
|
خودکارآمدی |
60/0 |
35/0 |
00/1 |
40/0 |
-30/0 |
15/0 |
|
تجربه پشت کنکوریها |
30/0 |
50/0 |
40/0 |
00/1 |
-50/0 |
35/0 |
|
بیکاری تحصیلکردگان |
10/0 |
-20/0 |
-40/0 |
-50/0 |
00/1 |
-60/0 |
|
تمایل به مهاجرت |
10/0 |
25/0 |
15/0 |
35/0 |
-60/0 |
00/1 |
جدول ضریب همبستگی پیرسون بین متغیرها
این جدول یک ماتریس همبستگی[28] را نشان میدهد که رابطه بین متغیرهای مختلف را بررسی میکند. هر سلول در جدول نشاندهنده ضریب همبستگی بین دو متغیر است که مقداری بین 1- تا 1+ دارد.
تجزیه و تحلیل همبستگیها
ب) رگرسیون خطی
برای بررسی تأثیر متغیرهای مستقل بر تمایل به مهاجرت، از رگرسیون خطی استفاده شد. نتایج به شرح زیر است:
|
متغیر مستقل |
ضریب رگرسیون (β) |
سطح معناداری (p) |
|
انگیزه تحصیلی |
10/0 |
15/0 |
|
ارزیابی سیستم آموزشی |
20/0 |
03/0 |
|
خودکارآمدی |
12/0 |
10/0 |
|
تجربه چالشهای روانی پشت کنکوریها |
30/0 |
01/0 |
|
بیکاری تحصیلکردگان |
-30/0 |
01/0 |
جدول رگرسیون
با توجه به نتایجی که در جدول مشاهده میشود انگیزه تحصیلی و ارزیابی سیستم آموزشی بهطور مثبت و قوی با هم مرتبط هستند. نگرش نسبت به بیکاری تحصیلکردگان بیشترین تأثیر را بر تمایل به مهاجرت دارد. تجربه پشت کنکوریها و ارزیابی سیستم آموزشی تأثیر مثبت و معناداری بر تمایل به مهاجرت دارند. بهبود سیستم آموزشی و کاهش نگرانی از بیکاری میتواند به کاهش تمایل به مهاجرت کمک کند.
بحث و نتیجهگیری
این پژوهش با هدف بررسی رابطه بین انگیزه تحصیلی، ارزیابی سیستم آموزشی، خودکارآمدی، تجربه چالشهای روانی پشت کنکوریها، نگرش پاسخگویان نسبت به بیکاری تحصیلکردگان و تمایل به مهاجرت در میان ۳۰۰ دانشآموز پایه دوازدهم و داوطلب پشت کنکور انجام شد. یافتههای پژوهش نشاندهنده روابط معنادار بین این متغیرها هستند که در ادامه بهطور مفصل بحث و تحلیل میشوند.
یافتههای پژوهش حاضر با یافتههای پژوهشهای امانی و همکاران(1402)، فشار کنکور با افزایش اضطراب، کاهش انگیزه تحصیلی، و گرایش به مهاجرت، همسو است. از سوی دیگر با پژوهش سجادی (1403) در مورد سرمایهگذاری بهمنظور ارتقای کیفی نظام آموزش، ایجاد فرصتهای شغلی شایستهبرای نخبگان، بهبود عملکرد سیاستهای حمایت از نخبگان همگرایی دارد.رضایی و صادقی ( 1399)،نشان دادند میزان رضایت اجتماعی رابطه معکوس با تمایل به مهاجرت دارد که با نتیجه پژوهش حاضرهمسو است. همچنین یافتهها نشان داد داوطلبان پشت کنکور و دانشآموزانی که سیستم آموزشی را مثبت ارزیابی میکنند، انگیزه تحصیلی بالاتری دارند که میتواند به دلیل تأثیر محیط آموزشی حمایتی، کیفیت تدریس و امکانات آموزشی باشد. بهبود سیستم آموزشی بهصورت مستقیم بر افزایش انگیزه تحصیلی تأثیرگذار است. افرادی که یک سال یا بیشتر پشت کنکور ماندهاند، از دانش آموزان پایه دوازدهم که برای بار اول در کنکور شرکت کردهاند، ارزیابی منفیتری از سیستم آموزشی دارند. این ممکن است به دلیل فشارهای روانی، ناکارآمدی روشهای کنکور و نارضایتی از عدالت آموزشی باشد. نیاز به اصلاح سیستم کنکور و کاهش استرس ناشی از آن احساس میشود. افراد با خودکارآمدی بالا (اعتماد به تواناییهای خود) انگیزه تحصیلی بیشتری دارند. این یافته مطابق با نظریههای روانشناسی مانند بندورا است که خودکارآمدی را پیشبینیکننده موفقیت تحصیلی میداند. تقویت خودکارآمدی دانشآموزان (از طریق مشاوره، آموزش مهارتها و تجربیات موفقیتآمیز) میتواند انگیزه آنها را افزایش دهد. بررسی نگرش نسبت به بیکاری تحصیلکردگان و تمایل به مهاجرت نشان میدهد که هرچه بیکاری در میان فارغالتحصیلان بیشتر باشد، تمایل به مهاجرت افزایش مییابد. این مسئله میتواند ناشی از ناامیدی از یافتن شغل مناسب در داخل کشور باشد. کاهش بیکاری تحصیلکردگان (از طریق ایجاد فرصتهای شغلی متناسب با تحصیلات) میتواند تمایل به مهاجرت را کاهش دهد.افرادی که زمان بیشتری را صرف کنکور کردهاند، احتمالاً با چالشهای بیشتری در یافتن شغل مواجه میشوند. این ممکن است به دلیل از دست دادن فرصتهای شغلی در سالهای پشت کنکور یا عدم تطابق مهارتها با نیاز بازار کار باشد. سیستم آموزشی باید بهسمت مهارتآموزی و اشتغالپذیری سوق داده شود. به طورکلی یافتههای این پژوهش نشان میدهند که انگیزه تحصیلی، ارزیابی سیستم آموزشی، خودکارآمدی، تجربه پشت کنکور ماندن و بیکاری تحصیلکردگان بهطور معناداری با تمایل به مهاجرت مرتبط هستند با این تفاوت که بیکاری تحصیلکردگان مهمترین عامل در افزایش میل به مهاجرت شناخته شد. بهبود سیستم آموزشی، افزایش کیفیت تدریس، برقراری عدالت آموزشی کاهش فشار ناشی از کنکور و ایجاد فرصتهای شغلی مناسب، آموزش مهارتهای کاربردی و ارتباط بیشتر با بازار کار، برنامههای حمایتی مانند وامهای خوداشتغالی و شتابدهندههای استارتآپی، میتواند به افزایش انگیزه تحصیلی، خودکارآمدی و کاهش تمایل به مهاجرت در میان دانشآموزان و داوطلبان پشت کنکور و نخبگان جامعه کمک کند. در نهایت، پژوهش نشان میدهد که فشار کنکور، نگرانی از بیکاری و تمایل به مهاجرت بهعنوان چالشهای اصلی نسل جوان، نیازمند توجه جدی از سوی سیاستگذاران و برنامهریزان آموزشی است.
محدودیتهای پژوهش:
مقطعی بودن پژوهش: این پژوهش بهصورت مقطعی انجام شد، انجام پژوهشهای طولی ضروری است.
زمان محدود: زمان اجرای پژوهش محدود بود، که ممکن است بر کیفیت جمعآوری دادهها تأثیر گذاشته باشد.
پیشنهادات کاربردی
یافتههای این پژوهش میتواند به سیاستگذاران، برنامهریزان آموزشی و خانوادهها کمک کند تا راهحلهای مؤثری برای بهبود وضعیت تحصیلی و شغلی دانشآموزان و کاهش تمایل به مهاجرت ارائه دهند در همین راستا پیشنهاد میگردد: دولت سیاستهای حمایتی از دانشآموختگان و به کاری گیری آنان در راستای تخصص و رشته تحصیلی را مد نظر قرار دهد. در گزینش و استخدام نخبگان و نیروهای انسانی متخصص باز اندیشی نموده و رویه مناسبتری اتخاذ کند. در محتوای درسی بازنگری شود و مهارتهای عملی و کاربردی که دانشآموزان را برای ورود به بازار کار آماده کند در برنامههای آموزشی گنجانده شود. برنامههای آموزشی طراحی و اجرا شوند که به جای تأکید بر حفظیات، مهارتهای تفکر انتقادی و حل مسئله را تقویت کنند. راهحلهای جایگزین برای سنجش تواناییهای دانشآموزان، مانند استفاده از سوابق تحصیلی و پروژههای عملی بر اساس استعدادها و علاقمندی دانش آموزان برای ورود به تحصیلات عالی در زمره مولفههای تاثیر گذار قرار گیرند. بین دانشگاهها و صنعت به ویژه بخش خصوصی، برای افزایش فرصتهای شغلی و کارآموزی حین تحصیل و ورود به بازار کار همزمان با تحصیل ارتباط موثر ایجاد گردد و در کنار آن تسهیلات مالی برای تشویق دانشآموزان و فارغالتحصیلان به راهاندازی کسبوکارهای کوچک .ارائه شود. خدمات مشاورهای برای تقویت خودکارآمدی و کاهش استرس ناشی از کنکور و فشارهای تحصیلی در برنامه اصلی مدارس گنجانده شود. برای حمایت عاطفی و روانی از دانشآموزان و کاهش فشارهای غیرضروری خانوادهها آموزش داده شوند. برای کاهش نگرانیهای مرتبط با بیکاری، شرایط اقتصادی و اجتماعی در اولویت قرار گیرد تارضایت از زندگی افزایش یابد و در کنار آن فرصتهای تحصیلی و پژوهشی با کیفیت در داخل کشور ایجاد گردد تا دانشآموزان و فارغالتحصیلان نیازی به مهاجرت نداشته باشند.
Rea, L. (2006). Training programme evaluation. Retrieved January 5, 2026, from
)