شناسایی چالش­های توسعه خدمات روان‌شناسی ورزشی در ایران و ارائه راهکارهای اجرایی

مهدی شهبازی[1]

معصومه دوستی[2]

الهام حاتمی شاه­میر[3]

صادق رنجبر[4]

صابر مهری[5]

 10.22034/ssys.2025.3507.3566

تاریخ دریافت مقاله: 04/12/1403

                                                                                 تاریخ پذیرش مقاله: 12/03/1404

مقدمه

روان‌شناسی ورزشی[6] شکلی از روان‌شناسی کاربردی با هدف افزایش عملکرد ورزشی و دستیابی به استانداردهای عملکرد نخبگان و حداکثر لذت بردن از ورزش است (وینبرگ و گود[7]، 2023). اکنون این درک وجود دارد که عملکرد موفقیت­آمیز به همان اندازه که به توانایی فیزیکی بازیکن مربوط می­شود، به وضعیت کلی روانشناختی و توسعه و اجرای مهارت­های روانی پیشرفته نیز مربوط است (دین[8] و همکاران، 2022). خدمات روان‌شناسی ورزشی[9] (SPS)، که شامل مشاوره، آموزش مهارت‌های ذهنی و حمایت روانی از ورزشکاران می‌شود، نقش حیاتی در توسعه توانایی‌های ورزشکاران و ارتقاء سطح عملکرد آنها دارد. این خدمات می­تواند از طریق مشاوره فردی، در گروه ­های کوچک یا کل تیم­ها انجام شود. ارائه مؤثر SPS مستلزم توجه به عوامل متعدد شخصی، بین فردی و موقعیتی است (اسچینکو[10]  و همکاران، 2022).  در دهه‌های اخیر، اهمیت روان‌شناسی ورزشی به عنوان یک رکن اساسی در افزایش عملکرد ورزشی ورزشکاران به خوبی شناخته شده است. جایگاه روان‌شناسان ورزشی در کشورهای توسعه ­یافته و پرمدال در رقابت­های جهانی و المپیک به خوبی مورد توجه قرار گرفته است. به عنوان نمونه، روسیه دومین کشوری بود که به دنبال کسب نتایج خوب آمریکا تحقیقات خود را در این زمینه آغاز کرد و سریع توانست نتایج قابل توجهی در این زمینه به­دست آورد. به دنبال آن، چین و دیگر کشورها با احساس ضرورت در کنار کادر فنی ورزشکاران و تیم­های ورزشی خود از وجود روان­شناس ورزشی سود بردند. روان­شناسی ورزشی در چین به حدی رشـد کـرد کـه در بـازی­هـای آسیایی گوانگجو 50 روان‌شناس در کاروان ورزشی آنها حضور داشتند و حتی به صورت آنلایـن بـه ارائـه خدمات به کاروان ورزشکاران چینی پرداختند. هم­چنین بسیاری از کشورهای اروپایی برنامه ­های روان‌شناسی ورزشی کاربردی را در سازمان­های ورزشی نخبه، دانشگاه ­ها و کلینیک ­های خصوصی ایجاد کرده­اند (فدرسون و ریوم[11]، 2023)؛ به طوری­که در سال 2008، تیم دانمارک (سازمان دانمارک برای ورزش نخبگان) تصمیم گرفت با به کارگیری کارکنان دائمی روان‌شناسان ورزشی و تدوین یک فلسفه حرفه ­ای فراگیر، ارائه SPS را در ورزش نخبه کشورش تقویت کند (فدرسون و ریوم، 2023). کمیته ملی المپیک آمریکا اخیرا 10 میلیون دلار کمک مالی برای خدمات بهداشت روان دریافت کرده است و از آغاز فصل 2019-2020، NBA همه تیم­ها را ملزم کرده است که با یک پزشک سلامت روان - درمانگر یا روانشناس در ارتباط باشند. ضمن اینکه تیم‌ها باید برنامه‌های عملیاتی مکتوب برای شرایط اضطراری سلامت روان ورزشکاران خود داشته باشند (واردن[12]، 2023). هم­چنین، از سال 2012، لیگ برتر انگلیس از طریق برنامه عملکرد بازیکنان نخبه خود (EPPP)، گنجاندن روان‌شناسی را در برنامه توسعه برای بازیکنان فوتبال انگلیسی الزامی کرده است (دین و همکاران،  2022).  با این تفاسیر، امری منطقـی قلمـداد مـی­شـود کـه ایـن کشورها در رویدادهای معتبر ورزشی موفق به کسب تعداد زیادی مدال شوند و خود را بـه عنوان کشورهای منتخب و پیشرو در ورزش دنیا معرفی کنند (زارعیان و همکاران، 2019). ریشاب[13] و همکاران (2022) گزارش می­کند، حضور روان‌شناسان ورزشی در تیم­های حرفه­ای هنوز به میزان قابل­توجهی کم است. به همین­ترتیب، این برنامه­ها در دانشگاه­ها و مؤسسات دانشگاهی نسبتاً محدود است و برای توسعه این رشته در کشور نیاز به گسترش دارد (ریشاب و همکاران، 2022). کاکس[14] (2012) در کتاب خود بر لزوم توسعه برنامه‌های آموزشی و تربیت متخصصان تأکید کرده است. او معتقد است که برای بهبود کیفیت SPS ، باید برنامه‌های آموزشی و حرفه‌ای به‌روز و جامع‌تر باشند (کاکس، 2012). مرور پیشینه نشان می­دهد در دو دهه اخیر توجه به روانشناسی ورزشی در تیم­ها و سازمان­های ورزشی بویژه در کشورهای با سابقه در ورزش قهرمانی مانند آمریکا، چین و روسیه و برخی کشورهای اروپایی سیری صعودی داشته است. علی رغم این توجه مرور پیشینه­ها نشان می­دهد آنچنان که ضروری است از ظرفیت روانشناسی ورزشی در جهت ارتقای سلامت و عملکرد ورزشکاران به خوبی استفاده نشده است. 

طراحی برنامه­های سیستماتیک و هدفمند در امر خدمات روان­شناسی ورزشی، نیازمند آگاهی از انتظارات و خواسته­های دریافت­کنندگان این خدمات به ویژه در سطح ورزش حرفه­ای است. بررسی اینکه کشورها چگونه متخصصان روان‌شناسی ورزشی را تربیت می­کنند و خدمات تخصصی را توسعه می­دهند، به دلیل اینکه باشگاه ها و سازمان­های ورزشی به طور فزاینده­ای به دنبال این خدمات هستند، موضوع پر­اهمیتی است (کوارترولی[15] و همکاران، 2022). از طرفی باشگاه­ها و مدیران برای بهره­گیری و توسعه روانشناسی ورزشی به­صورت کاربردی در سطوح مختلف ورزش، دغدغه جدی ندارند و این مسئله سبب شده است تا امروزه خلأ جدی در زمینه بهره­گیری از روانشناسی ورزشی در ابعاد مختلف ورزشی کشور درک شود (هاشم­پور و همکاران، 2023) . با وجود این اهمیت، ناکارآمدبودن سیستم پژوهشی در زمینه روانشناسی ورزشی سبب شده است تا این رشته به صورت کاربردی در مسیر توسعه قرار نداشته باشد (کروپلی[16] و همکاران، 2020). در حالی که این مسیر در کشورهای توسعه­یافته طی شده و یا در حال طی­شدن است، اما هنوز در ایران سازوکار واحدی برای ارائه خدمات روان شناسی ورزش وجود ندارد. در ایران در سال 1381 با تأسیس آکادمی ملی المپیک جهت توسعه اصول و ارزش­های پایه المپیزم مرکز روانشناسی ورزشی آکادمی ملی المپیک با هدف ارایه خدمات روانشناسی به همه ورزشکاران تأسیس شد. با گذشت زمان در برخی از فدراسیون­ها نیز کمیته روانشناسی ورزشی تأسیس شد. تقریبا در اوایل دهه 1390 نیز مجوز اولین دوره کارشناسی ارشد روانشناسی ورزشی در وزارت علوم صادر شد و رفته رفته دانشگاه­ها به تربیت نیروی انسانی متخصص در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در زمینه روانشناسی ورزشی پرداختند. با اینکه حدود دو دهه از آغاز حرکت عملی و علمی روان­شناسی ورزشی در کشور می­گذرد، هنوز سازوکار واحدی جهت تدوین و عملیاتی نمودن استفاده از SPS در کشور وجود ندارد. بنابراین با توجه به نیاز ورزشکاران و تیم­های ورزشی در جهت ارتقا سلامت و عملکرد ورزشی به روانشناسی ورزشی و آغاز حرکت روبه رشد روانشناسی ورزشی در ایران در دو دهه اخیر، شناسایی چالش­های توسعه SPS در ایران می‌تواند راهنمایی برای سیاست‌گذاران، مربیان و ورزشکاران باشد تا در جهت بهبود کیفیت و دسترسی به این خدمات گام بردارند.

روش­ تحقیق

پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر نوع داده­های مورد استفاده، جزو تحقیقات کیفی با رویکرد پدیدارشناسانه انجام شد. رویکرد پدیدارشناسی برای مطالعاتی با هدف توصیف و بررسی یک مسئله یا پدیده از منظر گروهی از افراد خبره مناسب است که در خصوص آن پدیده دارای تجربیات ارزنده هستند (کیزی[17]، 2000) . در این مطالعه از شیوه پدیدارشناسی توصیفی (هوسرلی) استفاده شد تمرکز این شیوه بر «بازگشت به خود اشیا» است. به عبارتی شیوه توصیفی به مطالعه پدیده­ها همان‌طور که در آگاهی ظاهر می‌شوند می­پردازد و هدف از آن توصیف تجربه زیسته افراد، فارغ از پیش‌فرض‌ها است. در این شیوه محقق فرض‌ها/تعصبات خود را کنار می‌گذارد تا صرفاً بر توصیفات شرکت‌کنندگان تمرکز کند (کریستنسن و همکاران[18]، 2017).

جامعه هدف این پژوهش شامل متخصصان و کارشناسان حوزه روان‌شناسی ورزشی، ورزشکاران نخبه (شامل ورزشکاران تیم های ملی)، مربیان ورزشی و مدیران ورزشی در ایران بود. ملاک­های ورود برای ورزشکاران نخبه شامل ورزشکاران رده سنی بین 18 تا 35 سال ، عضویت در تیم‌های ملی و حضور در رقابت‌های بین‌المللی و اشتغال ورزشکاران در رشته‌های مختلف انفرادی و تیمی و حداقل سه سال تجربه در رقابت‌های سطح بالا؛ ملاک‌های ورود برای روان‌شناسان ورزشی شامل مدرک تحصیلی مرتبط با روان‌شناسی ورزشی، سابقه کاری مرتبط در حوزه روان‌شناسی ورزشی ، عضویت در انجمن‌های علمی یا حرفه‌ای روان‌شناسی و روان‌شناسی ورزشی. ملاک­های ورود برای مربیان ورزشی شامل سابقه مربیگری در تیم‌های ملی یا لیگ‌های برتر، تخصص در رشته‌های مختلف ورزشی و آشنایی با روان‌شناسی ورزشی. در بخش مدیران نیز سابقه مدیریت عالی در سازمان‌های ورزشی یا فدراسیون‌های ورزشی و فعالیت در سطح تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی در ورزش از جمله ملاک­های ورود برای انجام مصاحبه بود.

در این پژوهش، از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته استفاده شد. مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته به پژوهشگر اجازه می‌دهد تا با استفاده از سؤالات باز، به عمق بیشتری از نظرات و تجربیات مصاحبه‌شوندگان پی ببرد. به منظور تدوین سؤالات و راهنمای مصاحبه، مقالات و منابع علمی مرتبط با موضوع مطالعه شد و سپس سؤالات مصاحبه بر اساس چارچوب نظری پژوهش و با توجه به اهداف تحقیق به شرح جدول 1 طراحی شدند.

جدول 1- سوالات و راهنمای مصاحبه

 پس از تدوین راهنمای مصاحبه، فرایند جمع‌آوری داده­ها از طریق مصاحبه با متخصصین آغاز شد. مصاحبه‌ها در شرایطی مناسب به پیشنهاد مصاحبه‌شونده انجام گرفت و مدت زمان جلسات هر مصاحبه بین 30 تا 90 دقیقه به طول ‌انجامید. بعد از کسب اجازه از مصاحبه‌شوندگان و رعایت اصل محرمانه­بودن هر مصاحبه، تمامی مصاحبه‌ها از طریق موبایل ضبط شد و پس از اتمام مصاحبه­ها، هر مصاحبه مجدد بازبینی و تبدیل به متن شد. پس از تبدیل مصاحبه‌ها به متن، مصاحبه‌ها با روش کدگذاری باز، محوری و گزینشی توسط دو پژوهشگر مستقل تجزیه‌وتحلیل شد.

برای اطمینان از روایی پژوهش، از روش مثلث‌سازی[19] استفاده شد. به این ترتیب که داده‌های به دست­آمده از منابع مختلف (مانند متخصصان، مربیان، و مدیران) مقایسه و تحلیل شدند. همچنین برای افزایش پایایی پژوهش، فرآیندهای جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها به طور دقیق مستندسازی شدند و پژوهشگر تلاش کرد تا از سوگیری‌های شخصی در مراحل مختلف پژوهش اجتناب نماید.(کارتر[20] و همکاران، 2014).

مصاحبه­های نیمه ساختار­یافته با استفاده از روش پدیدار شناسانه[21] مورد تحلیل قرار گرفت. در این روش، ابتدا داده‌های جمع‌آوری‌شده به صورت کدهای اولیه شناسایی و سپس دسته‌بندی شدند. در مراحل بعدی، کدهای مشابه در قالب تم‌ها یا مضامین اصلی گروه‌بندی شدند. این مضامین به عنوان چالش‌ها و موانع اصلی توسعه خدمات روان‌شناسی ورزشی در ایران شناسایی و معرفی شدند. همچنین برای اعتبارسنجی نتایج از تکنیک بررسی مشارکتی[22] استفاده شد که در آن یافته‌ها با تعدادی از مصاحبه‌شوندگان به اشتراک گذاشته شد و نظرات آنها جمع‌آوری و در تحلیل نهایی لحاظ گردید.

یافته­ها

مهمترین چالش­های توسعه SPS ایران در شکل 1 ارائه شده است. بر اساس نتایج، کمبود مراکز تخصصی و عدم دسترسی کافی به SPS ، تمرکز مراکز آموزشی و خدماتی در یک نقطه جغرافیایی خاص (تهران)، نبود هماهنگی و همکاری بین نهادهای ورزشی و دانشگاه‌ها مقولات فرعی مرتبط با چالش­های ساختاری بود. چالش­های فرهنگی و اجتماعی یکی دیگر از چالش­های توسعه SPS ایران است. بر اساس نتایج ، تابو بودن مسائل روانی و نگرش‌های منفی نسبت به مراجعه به روانشناس، باورهای سنتی و عدم پذیرش اهمیت مهارت‌های ذهنی و سرانه پایین مطالعه در ورزشکاران از مقولات فرعی مرتبط با چالش­های فرهنگی - اجتماعی بود.

چالش­های منابع انسانی یکی دیگر از چالش­های توسعه SPS ایران است. کمبود متخصصین مجرب و عدم تربیت کافی در زمینه روان‌شناسی ورزشی و ورود افراد غیرمتخصص به این حوزه که باعث کاهش اعتماد به این خدمات می‌شود از مقولات فرعی مرتبط با چالش­های منابع انسانی است.

چالش­های مالی از دیگر چالش­های توسعه SPS ایران است. بر اساس نتایج  نبود حمایت مالی کافی از ورزشکاران و تیم‌ها برای استفاده از SPS و هزینه‌های بالا و عدم تمایل فدراسیون‌ها و باشگاه‌ها به سرمایه‌گذاری در این حوزه  از مقولات فرعی مرتبط با چالش­های مالی بود.

شکل 1. چالش­های ارائه خدمات روان­شناسی ورزشی

راهکارها

در ادامه راهکارهای مطابق جدول 2 شامل؛ افزایش آگاهی و توسعه آموزش‌ها، توسعه زیرساخت‌ها و ایجاد مراکز تخصصی و حمایت مالی و سرمایه‌گذاری برگرفته از تحلیل نتایج این مطالعه ارائه می­شود.

جدول 2. راهکارهای توسعه خدمات روان‌شناسی ورزشی ایران

بر اساس راهکارهای ارائه شده اقدامات یا اهداف اجرایی (که قابل ارزیابی هستند)  شامل؛  افزایش کیفیت خدمات، بهبود دسترسی به خدمات و ترویج فرهنگ مراجعه به روانشناس برگرفته از تحلیل نتایج این مطالعه مطابق جدول 3 ارائه می­شود.

جدول 3. اقدامات (اهداف اجرایی) توسعه خدمات روان‌شناسی ورزشی ایران

بحث و نتیجه­گیری

هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی چالش­ها و موانع توسعه SPS در ایران و ارائه راهکارهای اجرایی مرتبط با آن بود. جامعه هدف این پژوهش شامل متخصصان و کارشناسان حوزه روان‌شناسی ورزشی، ورزشکاران نخبه (شامل ورزشکاران تیم های ملی)، مربیان و مدیران ورزشی در ایران بود. بدین­منظور، 20 مصاحبه نیمه ساختاریافته از مدیران ورزشی، مدیران اجرایی، روان‌شناسان ورزشی، ورزشکاران و مربیان تیم ملی با مدارک مرتبط به روان‌شناسی ورزشی به عمل آمد. طبق نتایج، اصلی­ترین چالش­های توسعه SPS در سه دسته چالش­های فرهنگی، ساختاری و منابع انسانی دسته­بندی شد. مهمترین راهکارهای حل چالش­های توسعه SPS ایران عبارت است از افزایش آگاهی و ملاحظات آموزشی، توسعه زیرساخت‌ها، حمایت مالی و اقتصادی، ترویج فرهنگ مراجعه به روانشناس، تقویت همکاری بین مربیان، مدیران و روان‌شناسان، پژوهش و ارزیابی و توسعه منابع انسانی است.

بر اساس نتایج به دست آمده، چالش­های فرهنگی، ساختاری و منابع انسانی مهمترین موانع بر سر راه توسعه SPS است. به طور کلی این چالش­ها در مطالعات گود و ادری[23] (1994) ، ریشاب  ( 2023)  ، فلچر و همکاران (2011) نیز مورد تاکید قرار گرفته است. یافته ها موافق با مطالعه هاشم­پور و همکاران (2023)  است که نشان داد عوامل مدیریتی، فردی و عوامل مربوط به رشته می­تواند بر مسیر توسعه روان­شناسی ورزشی تأثیر بگذارد. هم­چنین، بر اساس مطالعه انجام شده توسط کوارتیرولی و همکاران  (2021) در حوزه روان‌شناسی ورزشی، پذیرش محدودیت‌ها و سوگیری‌ها از جمله مهمترین مسائل در اوایل کار حرفه ای است. کوارتیرولی و همکاران  در سال 2022 در مطالعه دیگری با یک مطالعه مرور سیستماتیک چالش­های قانونی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و زمینه­ای، در مورد هویت حرفه روان‌شناسی ورزشی ارائه کردند. نتایج مطالعه اخیر نشان می­دهد مقاومت از سوی ورزشکاران، فشارهای محیط حرفه­ای، محدودیت­های زمانی برای روان­شناس، چالش­های اخلاقی و حرفه­ای و عدم حمایت­های سازمانی از چالش­های اصلی روان­شناسان ورزشی در مواجهه با ورزشکاران نخبه هستند.  با افزایش آگاهی، بهبود ارتباطات و حمایت سازمانی، می‌توان این چالش‌ها را کاهش داد و به بهبود عملکرد ورزشکاران کمک کرد (مک دوگال[24] و همکاران، 2015)  .از سوی دیگر، Bottom of Form

یکی دیگر از موانع ساختاری مهم، عدم حمایت مالی از SPS است. هزینه‌های مرتبط با خدمات روان‌شناسی اغلب برای ورزشکاران بالاست و نبود حمایت مالی از سوی نهادهای ورزشی و فدراسیون‌ها باعث شده تا بسیاری از ورزشکاران قادر به استفاده از این خدمات نباشند. همچنین عدم تخصیص بودجه مناسب به این بخش یکی از موانع اصلی رشد روان‌شناسی ورزشی در ایران است. موافق با یافته­های پژوهش حاضر، مطالعات انجام شده در کشورهای مانند نیجریه )کوارتیرولی و همکاران، 2017)  و برزیل نیز نشان می‌دهند که مشکلات مالی و عدم حمایت دولتی از روان‌شناسی ورزشی یکی از موانع اصلی رشد این حوزه است. در ترکیه نیز، محدودیت‌های بودجه و عدم تخصیص منابع کافی به SPS یکی از مشکلات کلیدی است. در کشورهایی مانند برزیل و مکزیک، مطالعات مشابه نشان داده است که مشکلات مالی و اقتصادی تأثیر قابل‌توجهی بر دسترسی به SPS دارند. در این کشورها، تلاش‌های دولتی برای حمایت از SPS از طریق سیاست‌های مالی و تأمین بودجه برای ورزشکاران کمک کرده تا دسترسی به این خدمات افزایش یابد.

 مطابف یافته­های پژوهش حاضر، یکی دیگر از مشکلات ساختاری در ایران، نبود زیرساخت‌های مناسب برای ارائه SPS است. نبود مراکز تخصصی و امکانات مناسب در نقاط مختلف کشور به‌ویژه در مناطق محروم یکی از دلایل محدودیت دسترسی به این خدمات است. این امر به‌ویژه در کشورهایی که زیرساخت‌های ورزشی ضعیف دارند، بیشتر مشاهده می‌شود. همچنین در برخی از کشورهای آمریکای لاتین، مانند برزیل، مسأله مشابهی گزارش شده است که SPS به‌طور عمده در مراکز بزرگ ارائه می‌شوند و مناطق دورافتاده دسترسی کمتری دارند. کمبود منابع مالی و زیرساخت‌های مناسب به عنوان یکی از موانع توسعه روان‌شناسی ورزشی اشاره شده است. این کمبودها می‌تواند به مشکلاتی در آموزش و تأمین منابع مورد نیاز برای حرفه‌ای شدن روان‌شناسان ورزشی منجر شود. به اعتقاد محققین تأمین منابع مالی و بهبود زیرساخت‌ها تخصیص بودجه‌های مناسب و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های آموزشی و حرفه‌ای روان‌شناسی ورزشی برای تقویت این حوزه ضروری است (رضوی و همکاران، 2021). ویس[25] و همکاران (2003) در مطالعه خود بیان می‌کنند که بسیاری از کشورها با محدودیت‌های مالی و زیرساختی مواجه هستند که می‌تواند به کاهش کیفیت SPS منجر شود.

هم­چنین نتایج مطالعه حاضر نشان داد، نبود برنامه‌های آموزشی جامع و تربیت روان‌شناسان ورزشی متخصص یکی دیگر از موانع اصلی توسعه SPS در ایران است. در همین راستا، افشاری و همکاران (2021)، نبود برنامه‌های آموزشی و تربیت مناسب برای روان‌شناسان ورزشی را از مهترین مسائل مطرح کردند. به دلیل کمبود دوره‌های تخصصی در این زمینه، بسیاری از روان‌شناسان ورزشی در سطحی از تخصص قرار ندارند که بتوانند به‌طور مؤثر به ورزشکاران کمک کنند. همچنین، این کمبود موجب شده تا بسیاری از مربیان و ورزشکاران به افراد غیرمتخصص روی آورند. در هند، به‌طور مشابه کمبود برنامه‌های آموزشی و نبود متخصصان ماهر در زمینه روان‌شناسی ورزشی یکی از موانع اصلی توسعه SPS است. پژوهش‌های انجام‌شده در این کشور نشان می‌دهند که عدم آموزش سیستماتیک و نبود فرصت‌های آموزشی منجر به کمبود نیروی متخصص در این زمینه شده است (تاکار[26]، 2020) . کشورهای آفریقایی نیز با کمبود متخصصان روبرو هستند و برنامه‌های آموزشی ناکافی به‌عنوان یکی از دلایل عدم پیشرفت SPS در این کشورها شناخته می‌شود. موضوع نیروی انسانی در توسعه SPS در ایران را می‌توان به طور گسترده‌تر بررسی و با تجارب سایر کشورها مقایسه کرد. به طور خاص، چالش‌هایی که در ایران مطرح شده‌اند، در بسیاری از کشورها نیز وجود داشته است، اما برخی کشورها با اتخاذ راهبردهای مناسب توانسته‌اند این مشکلات را تا حد زیادی رفع کنند. مشکلات برشمرده شده، به دلایلی چون عدم وجود برنامه‌های آموزشی منظم و مدون در زمینه روان‌شناسی ورزشی، عدم پیوند نزدیک بین دانشگاه‌ها و صنعت ورزش، و نبود ساختارهای حرفه‌ای مناسب برای حمایت از روان‌شناسان ورزشی به وجود آمده‌اند. طبق نتایج مطالعات گذشته برای توسعه روان شناسی ورزشی به نیروی انسانی خبره و ماهر در این حوزه نیاز ضروری وجود دارد (فوگاسا[27] و همکاران، 2020) . در کشورهای توسعه‌یافته مانند امریکا، کانادا، استرالیا و برخی کشورهای اروپایی، روان‌شناسی ورزشی به عنوان یک بخش ضروری و اصلی از سیستم ورزشی پذیرفته شده است. این پذیرش بر اساس تحقیقات علمی گسترده و برنامه‌ریزی دقیق برای آموزش و ارتقای روان‌شناسان ورزشی بوده است. در آمریکا، سازمان‌هایی مثل انجمن روان‌شناسی ورزشی کاربردی[28] امریکا نقش فعالی در توسعه و ترویج روان‌شناسی ورزشی دارند. یکی از موفقیت‌های این کشور در این حوزه، ایجاد برنامه‌های آموزشی رسمی و معتبر در دانشگاه‌ها و فراهم کردن مسیرهای حرفه‌ای برای دانشجویان و روان‌شناسان ورزشی است. علاوه بر این، همکاری نزدیک بین مربیان، ورزشکاران و روان‌شناسان ورزشی در سطوح مختلف، به توسعه خدمات با کیفیت کمک کرده است. در بسیاری کشورها همچون استرالیا، دانشگاه‌ها برنامه‌های ویژه‌ای برای آموزش روان‌شناسان ورزشی ارائه می‌دهند و با فدراسیون‌های ورزشی همکاری دارند. در استرالیا، دانشگاه‌های کوئینزلند[29] و ویکتوریا[30] برنامه‌های آموزشی روانشناسی ورزشی را به‌صورت مشترک بین دانشکده‌های روانشناسی و علوم ورزشی ارائه می‌دهند. این برنامه‌ها شامل دروس پایه روانشناسی (مانند مشاوره، اخلاق حرفه‌ای و مداخلات روانشناختی) و دوره‌های عملی است که منجر به اخذ مجوز روانشناسی عمومی می‌شود. فارغ‌التحصیلان با گذراندن دوره‌های تکمیلی تحت نظارت، می‌توانند تخصص روانشناسی ورزشی را دریافت کنند. این مدل آموزشی یکپارچه، از معدود سیستم‌های جهانی است که ابتدا روانشناسی عمومی و سپس روانشناسی ورزشی را آموزش می­دهد ( سبنز و مپ[31]، 2012)‌.

در کشورهای اروپایی مانند بریتانیا، آلمان و کشورهای اسکاندیناوی، روان‌شناسی ورزشی به یک رشته تخصصی و مستقل تبدیل شده است. در این کشورها، روان‌شناسان ورزشی به عنوان اعضای ثابت تیم‌های ورزشی حرفه‌ای و ملی حضور دارند و برنامه‌های جامع برای آموزش و تربیت روان‌شناسان ورزشی وجود دارد. سازمان‌های ملی روان‌شناسی ورزشی در این کشورها نقش مهمی در ارائه استانداردهای حرفه‌ای و حمایت از متخصصین دارند. افزایش آگاهی ورزشکاران، مربیان و فدراسیون­ها از اهمیت مشاوره و حمایت روانی، افزایش تعداد متخصصان نسبت به گذشته، افزایش برنامه­های آموزشی توسط نهادهای مختلف، وجود محدودیت‌های فرهنگی دریافت خدمات روان‌شناسی، وجود مشکلات مختلف در جذب حمایت مالی، عدم توسعه و محدودیت­ در زیرساخت‌های لازم برای ارائه SPS ، تجربیات مثبت برخی از ورزشکاران حرفه‌ای و تیم‌ها از SPS بهره‌مند شده، بهبود حمایت‌ رسانه‌ها نسبت به گذشته مهمترین اتفاقاتی است که وضعیت فعلی SPS کشور را تعریف می­کند.

در مجموع، با در نظر گرفتن نتایج مطالعه حاضر، برخی چالش­های مشترک از نظر مربیان، ورزشکاران، مدیران و روان‌شناسان ورزشی عبارت است از عدم آگاهی و شناخت از اهمیت و SPS ، کمبود متخصصین مجرب، نبود برنامه‌های آموزشی مناسب، محدودیت‌های فرهنگی و تابو بودن مشاوره برای حل مسائل روانی، عدم حمایت مالی از خدمات روان‌شناسی، نبود زیرساخت‌های لازم همچون مراکز تخصصی و امکانات مناسب، باورهای سنتی مبنی بر نادیده­گرفتن اهمیت مهارت‌های ذهنی، هزینه‌های مرتبط با خدمات روان‌شناسی، برچسب ناتوانی ذهنی ورزشکار به علت کار با روان‌شناس ورزش ورود و فعالیت افراد غیر متخصص، محدودیت دسترسی به علت تمرکز خدمات در یک نقطه جغرافیایی. روان‌شناسان ورزشی علاوه بر موراد برشمرده شده، کمبود متخصصان تربیت شده، عدم هماهنگی بین نهادها، محدودیت‌های زمانی ناشی از برنامه‌های فشرده تمرینی و مسابقات، نیاز به مطالعات بومی برای درک بهتر نیازها و چالش‌های خاص ورزشکاران ایرانی، کمبود تحقیقات و مستندات علمی، فشارهای اجتماعی و فرهنگی بر ورزشکار از تصویر سنتی یک ورزشکار را جزء سایر موانع توسعه SPS می­دانند.

از دیدگاه مربیان، کمبود ارتباطات یا نبود ارتباط مؤثر بین مربیان و روان‌شناسان ورزشی، عدم شناخت از تخصص روان‌شناسان، تمرکز مربیان بر نتایج کوتاه‌مدت، نبود زمان کافی، عدم حمایت مالی از فدراسیون‌ها، کمبود منابع و زیرساخت‌ها از جمله سایر چالش­ها و موانع مهم هستند. هم­چنین، به اعتقاد ورزشکاران به عنوان اصلی­ترین دریافت­کننده SPS ، به طور ویژه موانع مالی مانند هزینه­های بالا و عدم تخصیص بودجه، فشارهای عملکردی ناشی از فشردگی رقابت و کسب نتیجه، عدم اعتماد به متخصصان، عدم همکاری با مربیان و تعارض منافع ارتباط مربی و ورزشکار و روانشناس از جمله چالش­های توسعه SPS است. از دید مدیران و مسئولان عدم هم‌افزایی بین رشته‌ها، نبود همکاری و هماهنگی بین روان‌شناسان، مربیان و سایر متخصصان ورزشی، نبود استانداردهای مشخص جهت ارائه و ارزیابی خدمات، چالش‌های زبانی و فرهنگی، عدم تحقیقات کافی، محدودیت‌های قانونی، عدم برنامه‌ریزی راهبردی، مقاومت در برابر تغییر، رقابت با سایر رشته‌ها در جذب منابع و توجه از جمله سایر چالش­های برشمرده شده است.

پژوهش حاضر، چالش‌های SPS در ایران را در سه دسته کلی فرهنگی، ساختاری و منابع انسانی شناسایی کرد. این چالش‌ها شامل کمبود آگاهی از اهمیت روان‌شناسی ورزشی، محدودیت‌های فرهنگی، کمبود متخصصان مجرب و نبود زیرساخت‌های لازم است. در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته، این موانع در ایران و سایر کشورهای در حال توسعه همچنان پابرجا هستند. راهکارهای پیشنهادی به صورت کلی شامل افزایش آگاهی عمومی، توسعه زیرساخت‌ها، تقویت همکاری بین مربیان و روان‌شناسان، حمایت‌های اقتصادی، تحقیقات بومی و فرهنگ‌سازی مستمر است.

به طور ویژه، برای بهبود این خدمات راهکارهای پیشنهادی برای ورزشکاران شامل افزایش آگاهی از مهارت‌های ذهنی و سبک زندگی حرفه­ای؛ برای مربیان تیم­ها: آگاهی از نقش روان‌شناسان، ارجاع ورزشکاران به این خدمات و پذیرش حضور روان‌شناسان در تمرینات؛ برای روان­شناسان ورزشی: افزایش سطح دانش و تعامل سازنده با مربیان و تیم‌ها ارائه می­شود. در حوزه پژوهش نیز، بررسی چالش‌ها، مطالعه مدل‌های موفق و ارزیابی برنامه‌های آگاهی‌بخشی از پیشنهادات کلیدی برای مطالعات آینده است. در نهایت، پیشنهاد می­شود معاونت توسعه ورزش قهرمانی و حرفه­ای وزارت ورزش در قالب یک کارگروه با همکاری کمیته ملی المپیک و پارالمپیک با حمایت از برنامه­های روانشناختی نسبت به یکپارچه نمودن برنامه­های روانشناسی ورزشی، هم­افزایی و تقویت همکاری بین کمیته­های روانشناسی ورزشی در فدراسیون­های ورزشی اقدام نمایند.

  حمایت مالی

 این مطالعه برگرفته از طرح پژوهشی زیر نظر مرکز مطالعات و پژوهش­های کاربردی وزارت ورزش و جوانان به شماره 20297/2/ص و مورد حمایت مالی این سازمان قرار گرفته است.

تقدیر و تشکر

بدین­وسیله نویسندگان از تمامی مدیران، مربیان، روان شناسان ورزشی و ورزشکارانی که در مصاحبه ­های این مطالعه حضور یافتند و نظرات خویش را به اشتراک گذاشتند، تقدیر و تشکر می نمایند.