عوامل جامعه‌شناختی الگوی عادت واره های ورزشی در سالمندان شهر تهران

زرینه قره کولچیان[1]

فریده شریفی فر[2]

علی باصری[3]

بهرام قدیمی[4]

10.22034/ssys.2025.3397.3484

تاریخ دریافت مقاله: 13/07/1403

                                                                                 تاریخ پذیرش مقاله: 25/01/1404

مقدمه

 افزایش تعداد سالمندان در جهان، به‌ویژه در ایران، یکی از چالش‌های اساسی در حوزه سلامت عمومی و سیاست‌گذاری‌های اجتماعی محسوب می‌شود. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی^[5] (۲۰۲۰)، پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۲۰۵۰ تعداد سالمندان در جهان به بیش از ۲ میلیارد نفر برسد. این افزایش جمعیت سالمند، نه تنها موجب افزایش شیوع بیماری‌های غیرواگیر مانند بیماری‌های قلبی-عروقی، دیابت و پوکی استخوان می‌شود، بلکه نیاز به رویکردهای جدید در حوزه فعالیت بدنی و سلامت اجتماعی را نیز افزایش می‌دهد (بل^[6]  و همکاران، ۲۰۲۰). در ایران، بر اساس آمار مرکز آمار ایران (۱۴۰۰)، تعداد سالمندان در سال‌های اخیر به طرز قابل‌توجهی رشد کرده و این روند در آینده نیز ادامه خواهد یافت. این افزایش جمعیت، فشار زیادی بر نظام‌های بهداشتی، خدمات اجتماعی و سیاست‌گذاری‌های مرتبط با سالمندان ایجاد می‌کند. علاوه بر این، تغییر الگوهای زندگی، کاهش تحرک جسمانی و وابستگی به فناوری، روند افزایش کم‌تحرکی در میان سالمندان را تشدید کرده است. این امر اهمیت تحقیق حاضر را در راستای ارائه راهکارهای جامعه‌شناختی برای بهبود عادت‌واره‌های ورزشی سالمندان دوچندان می‌کند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از کشورها برنامه‌های جامعی را برای افزایش مشارکت سالمندان در فعالیت‌های ورزشی تدوین کرده‌اند. به عنوان مثال، کشور ژاپن که یکی از بالاترین نرخ‌های سالمندی را در جهان دارد، برنامه‌هایی مانند «مراکز سلامت اجتماعی» را ایجاد کرده که در آن‌ها سالمندان می‌توانند در فعالیت‌های ورزشی جمعی مانند تای چی، پیاده‌روی و یوگا شرکت کنند. در اروپا نیز کشورهایی مانند آلمان و سوئد، سیاست‌های حمایتی برای افزایش مشارکت سالمندان در فعالیت‌های ورزشی تدوین کرده‌اند که شامل ارائه تسهیلات مالی، ایجاد باشگاه‌های مخصوص سالمندان و برگزاری مسابقات ورزشی ویژه آن‌ها می‌شود.

در ادبیات نظری مرتبط با سرمایه‌های اجتماعی، فرهنگی و بدنی، نظریات جدیدی نیز ارائه شده‌اند که می‌توانند چارچوب مناسبی برای تحلیل رفتارهای ورزشی سالمندان فراهم کنند. برای مثال، بوردیو^[7] (۲۰۱۸) در نظریه عادت‌واره تأکید دارد که الگوهای رفتاری و نگرشی افراد نتیجه سرمایه‌های مختلفی است که در طول زندگی خود کسب کرده‌اند. در این راستا، سرمایه بدنی سالمندان متأثر از تجربه‌های گذشته ورزشی، سبک زندگی، میزان تحرک روزانه و حمایت‌های اجتماعی آن‌ها است (بوردیو، ۱۹۷۷). علاوه بر این، نظریه جامعه‌پذیری ورزشی که توسط شیلینگ[8] (۲۰۰۳) مطرح شده است، بیان می‌کند که افراد در طول زندگی خود در فرآیندهای جامعه‌پذیری تحت تأثیر نهادهای اجتماعی مانند خانواده، رسانه‌ها و سیاست‌های دولتی قرار می‌گیرند و این فرآیندها بر شکل‌گیری عادت‌واره‌های ورزشی آن‌ها تأثیرگذار است (شیلینگ، ۲۰۰۳).

به عنوان مثال، سالمندانی که در دوران جوانی خود تجربه فعالیت‌های ورزشی منظم داشته‌اند، احتمال بیشتری برای تداوم این رفتارها در دوران سالمندی دارند. از سوی دیگر، آن‌هایی که در محیط‌های فاقد فرهنگ ورزشی رشد یافته‌اند، ممکن است در سنین بالا کمتر به ورزش روی آورند (خانمحمدی و همکاران، ۱۴۰۱). نمونه‌ای از این موارد، تحقیقات انجام شده در مورد سالمندان شهر تهران نشان داده است که فعالیت‌های گروهی مانند پیاده‌روی صبحگاهی در پارک‌ها یا برنامه‌های ورزشی محلی، نقش مهمی در تقویت انگیزه ورزشی آن‌ها داشته است (رحمن‌زاده و همکاران، ۱۳۹۹). در این میان، یکی از برنامه‌های موفق اجراشده در شهر تهران، پروژه «ورزش همگانی سالمندان» بوده که با فراهم آوردن تجهیزات ورزشی در پارک‌ها و برگزاری کلاس‌های گروهی ورزشی، توانسته نرخ مشارکت سالمندان را افزایش دهد.

همچنین، برخی از پژوهش‌ها نشان داده‌اند که محدودیت‌های فرهنگی و اجتماعی در ایران باعث کاهش مشارکت سالمندان در فعالیت‌های بدنی شده است. بسیاری از سالمندان به دلیل عدم وجود محیط‌های مناسب برای ورزش و کمبود حمایت‌های اجتماعی، فعالیت بدنی کمتری دارند (خالق‌محمدی و ببران، ۱۴۰۰). در حالی که برخی از شهرهای بزرگ مانند تهران، اصفهان و مشهد اقداماتی مانند توسعه مسیرهای پیاده‌روی، برگزاری همایش‌های پیاده‌روی خانوادگی و تجهیز پارک‌ها به وسایل ورزشی مخصوص سالمندان را انجام داده‌اند، اما هنوز هم موانع متعددی در این زمینه وجود دارد.

بوردیو (۱۹۹۲) مفهوم عادت‌واره را به‌عنوان ساختارهای درونی‌شده‌ای معرفی می‌کند که به‌واسطه تجربه‌های اجتماعی و فرهنگی فرد شکل می‌گیرند. او بر این باور است که عادت‌واره تنها بخشی از رفتارهای اجتماعی است که با ویژگی‌های فردی و تجربیات زندگی ترکیب شده و از طریق آن، ساختارهای اجتماعی بازتولید می‌شوند (بوردیو و واکوانت، ۱۹۹۲). در نتیجه، فهم دقیق‌تر از عادت‌واره‌های ورزشی سالمندان مستلزم تحلیل نقش سرمایه‌های نمادین، اجتماعی و فرهنگی است که بر این عادت‌ها تأثیر می‌گذارند.

برخی از مطالعات نشان داده‌اند که سالمندانی که در خانواده‌های دارای سابقه ورزشی بزرگ شده‌اند، سرمایه ورزشی بیشتری کسب کرده و فعالیت بدنی را به‌عنوان بخشی از زندگی روزمره خود حفظ کرده‌اند (دورش[9] و همکاران، ۲۰۲۲). در حالی که سالمندانی که فاقد این سرمایه هستند، نیاز به سیاست‌های حمایتی و آموزشی بیشتری دارند تا به ورزش روی آورند. در ایران، برخی از طرح‌های شهرداری تهران مانند ایجاد پارک‌های ورزشی مخصوص سالمندان یا برگزاری همایش‌های ورزشی ویژه این قشر از جامعه، نمونه‌هایی از این رویکردها هستند که می‌توانند در افزایش مشارکت آن‌ها مؤثر باشند.

این پژوهش از چندین جهت حائز اهمیت است. نخست، افزایش جمعیت سالمندان در ایران و نیاز به سیاست‌گذاری‌های مناسب برای ارتقای سلامت جسمی و اجتماعی آن‌ها ضرورت پژوهش در این حوزه را تقویت می‌کند (سیا^[10] و همکاران، ۲۰۲۳). دوم، شناسایی عوامل جامعه‌شناختی مؤثر بر عادت‌واره‌های ورزشی سالمندان می‌تواند به بهبود برنامه‌های ورزشی و اجتماعی در سطح ملی کمک کند (نیو^[11] و همکاران، ۲۰۲۳). سوم، بررسی مفهوم عادت‌واره در سالمندان، از دیدگاه بوردیو و سایر نظریه‌پردازان، می‌تواند درک بهتری از پویایی‌های فرهنگی و اجتماعی مرتبط با فعالیت بدنی در این گروه فراهم کند.

در نهایت، این پژوهش می‌تواند به سیاست‌گذاران و مدیران ورزشی در طراحی و اجرای برنامه‌های مناسب برای تشویق سالمندان به فعالیت‌های بدنی و بهبود کیفیت زندگی آن‌ها کمک کند. به عنوان مثال، در کشورهای توسعه‌یافته، برنامه‌های ورزشی سالمندان در سطوح مختلفی طراحی شده و شامل ورزش‌های سبک مانند یوگا، تای چی و پیاده‌روی‌های گروهی می‌شود که تأثیرات مثبتی بر سلامت جسمی و روانی سالمندان دارند (تپن^[12] و همکاران، ۲۰۲۲). در ایران نیز تجربه‌هایی مانند برنامه‌های ورزش سالمندی در پارک ملت تهران و باشگاه‌های ورزشی مخصوص این گروه سنی نشان می‌دهد که تشویق سالمندان به ورزش می‌تواند پیامدهای مثبتی از جمله کاهش بیماری‌های مزمن و افزایش کیفیت زندگی را به دنبال داشته باشد. لذا پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سؤال است که عوامل جامعه‌شناختی الگوی عادت واره های ورزشی در میان سالمندان شهر تهران چگونه است؟

روش­شناسی

پژوهش حاضر از رویکرد کیفی و روش تحلیل تماتیک برای بررسی عوامل جامعه‌شناختی الگوی عادت‌واره‌های ورزشی در میان سالمندان شهر تهران استفاده کرده است. این روش به دلیل توانایی آن در شناسایی الگوهای معنادار در داده‌های کیفی و ارائه چارچوبی برای تحلیل مفاهیم استخراج‌شده، انتخاب شده است. تحلیل تماتیک در این پژوهش از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته انجام شده و با رویکرد نظریه داده‌بنیاد ترکیب شده است. نظریه داده‌بنیاد به‌عنوان یک روش استقرایی، امکان استخراج نظریه از داده‌های تجربی را فراهم می‌کند و با مفهوم‌سازی الگوهای اجتماعی، درک عمیق‌تری از روابط بین عوامل اجتماعی و مشارکت ورزشی سالمندان ارائه می‌دهد.

در این پژوهش، تحلیل داده‌ها از طریق سه گام اصلی کدگذاری در نظریه داده‌بنیاد انجام شد. در گام اول، کدگذاری باز صورت گرفت که طی آن داده‌های خام مصاحبه‌ها به مضامین کوچک‌تر تقسیم و مفاهیم پایه شناسایی شدند. در گام دوم، کدگذاری محوری انجام شد که مفاهیم مرتبط در قالب مقوله‌های کلی‌تر سازمان‌دهی شدند. در نهایت، در گام سوم، کدگذاری انتخابی صورت گرفت که در آن روابط بین مقوله‌ها شناسایی شده و مدل مفهومی پژوهش شکل گرفت.

جامعه آماری این تحقیق در بخش کیفی شامل جامعه‌شناسان ورزشی، مدیران ارشد وزارت ورزش و جوانان، مدیران ارشد سازمان ورزش شهرداری تهران و متخصصان حوزه ورزش سالمندی بود. در مجموع، ۱۸ نفر به‌عنوان نمونه آماری انتخاب شدند. روش نمونه‌گیری به‌صورت گلوله‌برفی انجام شد، به این معنا که از طریق معرفی شرکت‌کنندگان قبلی، افراد جدیدی به نمونه اضافه شدند تا جایی که اشباع نظری حاصل شد.

برای جمع‌آوری داده‌ها، از مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته استفاده شد که به محققان امکان داد تا علاوه بر سؤالات از پیش تعیین‌شده، بر اساس پاسخ‌های شرکت‌کنندگان، پرسش‌های تکمیلی را مطرح کنند. این روش به درک عمیق‌تر از نگرش‌ها، تجربیات و چالش‌های مرتبط با مشارکت ورزشی سالمندان کمک کرد.

تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA انجام شد. این نرم‌افزار امکان کدگذاری، طبقه‌بندی و تحلیل محتوای کیفی مصاحبه‌ها را فراهم می‌کند و به استخراج الگوهای معنادار در داده‌ها کمک می‌کند. پس از کدگذاری داده‌ها و سازمان‌دهی مضامین، نتایج به‌صورت جداول و نمودارهایی ارائه شدند تا ارتباط بین مقوله‌ها و مضامین به‌طور دقیق مشخص شود.

اعتبار و روایی داده‌های کیفی این پژوهش از طریق سه روش بازبینی توسط مشارکت‌کنندگان، بررسی همکاران متخصص و تنوع منابع داده تأمین شد. برای اطمینان از پایایی، از روش کدگذاری مجدد استفاده شد که در آن داده‌های منتخب در زمان‌های مختلف توسط محققان مجدداً کدگذاری و مقایسه شدند. همچنین، برای افزایش دقت و قابلیت اطمینان، تلاش شد که داده‌ها از طریق منابع مختلف (مانند مصاحبه با مدیران، جامعه‌شناسان ورزشی و تحلیل مستندات) گردآوری شوند تا امکان بررسی چندجانبه فراهم شود.

این پژوهش با رعایت اصول اخلاقی پژوهش‌های کیفی، ازجمله رضایت آگاهانه شرکت‌کنندگان، حفظ محرمانگی اطلاعات و اختیار مشارکت‌کنندگان در خروج از پژوهش در هر زمان انجام شده است. مشارکت‌کنندگان پیش از انجام مصاحبه‌ها در جریان اهداف پژوهش قرار گرفته و تمامی اطلاعات ارائه‌شده از سوی آنان به‌صورت ناشناس مورد تحلیل قرار گرفت.

یافته­ها پژوهش

در این پژوهش، مضامین فراگیر شامل سرمایه اجتماعی، سرمایه فرهنگی و سرمایه فیزیکی انتخاب شده‌اند، زیرا این سه بعد بیشترین تأثیر را بر عادت‌واره‌های ورزشی سالمندان دارند و با نظریه‌های جامعه‌شناختی مرتبط با سبک زندگی، جامعه‌پذیری و مشارکت ورزشی هماهنگ هستند. سرمایه اجتماعی به روابط و حمایت‌های اجتماعی که سالمندان از طریق ورزش دریافت می‌کنند، اشاره دارد و شامل عواملی مانند حمایت اجتماعی، شبکه‌های ارتباطی و جامعه‌پذیری می‌شود. سرمایه فرهنگی شامل دانش و آگاهی ورزشی، فرهنگ‌سازی ورزش سالمندی و امکانات ورزشی است که در شکل‌گیری و پایداری رفتارهای ورزشی نقش دارند. سرمایه فیزیکی نیز به توانایی جسمانی، محیط‌های ورزشی و جایگاه اجتماعی ورزش در میان سالمندان می‌پردازد و تأثیر مهمی در میزان مشارکت آن‌ها در فعالیت‌های بدنی دارد. در ادامه، این عوامل در قالب مضامین سازمان‌دهنده و مضامین پایه به‌صورت دقیق‌تر دسته‌بندی شده‌اند. در ابتدا، در جدول زیر سه نمونه از متن مصاحبه‌ها همراه با کدهای استخراجی مربوط به آن‌ها آورده شده است:

جدول 1. توصیف ویژگی های جمعیت شناختی مصاحبه شوندگان

جدول 2. سه نمونه از متن مصاحبه‌ها همراه با کدهای استخراجی مربوط به آن‌ها

جدول 3. یافته­های کدگذاری محوری و انتخابی عادت واره های ورزشی در سالمندان شهر تهران

در این جدول، سه دسته اصلی سرمایه اجتماعی، سرمایه فرهنگی و سرمایه فیزیکی به‌عنوان مضامین فراگیر انتخاب شده‌اند، زیرا این سه بعد بیشترین تأثیر را بر عادت‌واره‌های ورزشی سالمندان دارند. این تقسیم‌بندی بر پایه نظریه‌های جامعه‌شناسی ورزش و سالمندی، به‌ویژه نظریه بوردیو درباره سرمایه‌های اجتماعی، فرهنگی و بدنی انجام شده است.

سرمایه اجتماعی شامل حمایت اجتماعی، شبکه‌های ارتباطی و جامعه‌پذیری است. حمایت اجتماعی از سوی خانواده، دوستان، گروه‌های ورزشی و مربیان می‌تواند انگیزه سالمندان را برای مشارکت در فعالیت‌های بدنی افزایش دهد. شبکه‌های ارتباطی، شامل تعاملات اجتماعی ناشی از ورزش، دوستی‌های جدید و استفاده از فضاهای عمومی ورزشی، در افزایش مشارکت سالمندان در فعالیت‌های ورزشی نقش دارند. جامعه‌پذیری ورزشی نیز از طریق انتقال فرهنگ ورزش از نسل‌های گذشته، تأثیر رسانه‌ها و نهادهای آموزشی مانند مدارس و دانشگاه‌ها بر عادت‌های بدنی سالمندان تقویت می‌شود.

سرمایه فرهنگی شامل دانش و آگاهی ورزشی، فرهنگ‌سازی ورزش سالمندی و امکانات ورزشی و مشوق‌ها است. افزایش سطح آگاهی سالمندان از فواید ورزش و نقش تبلیغات، پزشکان و رسانه‌ها در این آگاهی‌بخشی، نقش مهمی در شکل‌گیری رفتارهای ورزشی دارد. فرهنگ‌سازی ورزش سالمندی نیز از طریق رسانه‌ها، برنامه‌های ورزشی مخصوص سالمندان و سیاست‌های فرهنگی به تقویت مشارکت ورزشی کمک می‌کند. همچنین، امکانات ورزشی مناسب، تسهیلات ویژه برای سالمندان و برنامه‌های حمایتی مانند رویدادهای رایگان و کمپین‌های تشویقی، نقش کلیدی در افزایش فعالیت‌های بدنی سالمندان دارند.

سرمایه فیزیکی شامل وضعیت جسمانی و تناسب بدنی، محیط‌های ورزشی و منزلت اجتماعی ورزش است. تناسب بدنی سالمندان و تأثیر ورزش بر کنترل بیماری‌های مزمن، سلامت عضلانی و سلامت روانی، اهمیت ورزش در این گروه را دوچندان می‌کند. از سوی دیگر، محیط‌های ورزشی شامل میزان دسترسی سالمندان به فضاهای باز، امکانات مناسب‌سازی‌شده و تأثیر شهرسازی بر مشارکت ورزشی هستند. منزلت اجتماعی ورزش نیز به نقش سالمندان ورزشکار در جامعه، نگرش عمومی به ورزش سالمندی و حمایت‌های اجتماعی از سالمندان فعال می‌پردازد.

این دسته‌بندی به‌طور جامع عوامل جامعه‌شناختی مؤثر بر عادت‌واره‌های ورزشی سالمندان را نشان می‌دهد و چارچوب مناسبی برای تحلیل جامعه‌شناختی این حوزه ارائه می‌کند.

شکل 1. ابعاد، مقوله‌ها و مفاهیم مرتبط با الگوی عادت واره­های ورزشی در میان سالمندان شهر تهران

بحث و نتیجه­گیری

پژوهش حاضر با هدف بررسی جامعه‌شناختی الگوی عادت‌واره‌های ورزشی در میان سالمندان شهر تهران انجام شد. یافته‌های به‌دست‌آمده نشان داد که سرمایه اجتماعی، سرمایه فرهنگی و سرمایه فیزیکی از عوامل کلیدی در شکل‌گیری و تداوم فعالیت‌های ورزشی سالمندان هستند. سرمایه اجتماعی که شامل حمایت اجتماعی، شبکه‌های ارتباطی و جامعه‌پذیری است، نقش مهمی در انگیزه سالمندان برای ورزش کردن ایفا می‌کند. سالمندانی که در گروه‌های ورزشی عضویت دارند یا از حمایت خانواده و دوستان بهره‌مند هستند، فعالیت بدنی منظم‌تری دارند. یافته‌ها همچنین نشان داد که مراکز ورزشی، باشگاه‌های سالمندی و فضاهای عمومی شهری که امکان تعامل اجتماعی را فراهم می‌کنند، می‌توانند به افزایش مشارکت سالمندان در ورزش کمک کنند. همسو با پژوهش نیو و همکاران (۲۰۲۳)، حمایت اجتماعی به‌ویژه از سوی همسالان تأثیر بسزایی در تداوم ورزش سالمندان دارد و نقش آن در دوران سالمندی حتی بیشتر از دوره‌های دیگر زندگی است. این یافته تأکید می‌کند که ایجاد گروه‌های ورزشی سالمندی و برگزاری برنامه‌های ورزشی منظم، می‌تواند تأثیر چشمگیری در افزایش مشارکت ورزشی این قشر داشته باشد.

سرمایه فرهنگی نیز به‌عنوان یکی دیگر از عوامل مهم تأثیرگذار بر ورزش سالمندان شناخته شد. یافته‌ها نشان داد که سه مقوله سرمایه بدنی و فیزیکی، فرهنگ‌سازی ورزش سالمندی و دانش و آگاهی سالمندان در این زمینه نقش مهمی ایفا می‌کنند. افرادی که در دوران جوانی به فعالیت‌های ورزشی پرداخته‌اند، تمایل بیشتری به حفظ این عادت در سالمندی دارند. در مقابل، سالمندانی که پیشینه ورزشی ندارند، معمولاً از آگاهی کافی درباره فواید ورزش برخوردار نیستند و تمایل کمتری به فعالیت بدنی نشان می‌دهند. این مسئله نشان‌دهنده اهمیت آموزش و فرهنگ‌سازی در این حوزه است. یافته‌های پژوهش حاضر با مطالعه خالقی محمدی و ببران (۱۴۰۰) همسو است که نشان داد رسانه‌ها و تبلیغات نقش کلیدی در افزایش آگاهی سالمندان نسبت به مزایای فعالیت بدنی دارند. یافته‌های این پژوهش نیز تأکید دارد که تولید محتوای آموزشی از طریق رسانه‌های سنتی و دیجیتال می‌تواند به تغییر نگرش سالمندان نسبت به ورزش کمک کند. علاوه بر این، ایجاد امکانات مناسب در فضاهای عمومی، تجهیز باشگاه‌های ورزشی به وسایل ویژه سالمندان و فراهم کردن مشوق‌های مالی، از دیگر عوامل مؤثر بر مشارکت ورزشی سالمندان محسوب می‌شوند.

سرمایه فیزیکی نیز نقش پررنگی در شکل‌گیری عادت‌های ورزشی سالمندان دارد. یافته‌ها نشان داد که وضعیت جسمانی و تناسب بدنی، محیط‌های ورزشی و منزلت اجتماعی ورزش بر میزان مشارکت ورزشی سالمندان تأثیرگذار هستند. سالمندانی که از سلامت جسمانی بالاتری برخوردارند، احتمال بیشتری برای شرکت در ورزش دارند، اما در مقابل، مشکلاتی مانند آرتروز، بیماری‌های قلبی و مشکلات حرکتی، یکی از موانع اصلی در ورزش سالمندان محسوب می‌شود. این یافته با مطالعات خانمحمدی و همکاران (۱۴۰۱) که به چالش‌های ورزش سالمندی پرداخته‌اند، همخوانی دارد. در پژوهش آن‌ها نیز مشخص شد که بسیاری از سالمندان به دلیل مشکلات جسمانی، قادر به شرکت در فعالیت‌های ورزشی نیستند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود که برنامه‌های ورزشی مناسب‌سازی‌شده با نیازهای جسمانی سالمندان توسعه داده شود و امکانات فیزیکی موردنیاز برای آن‌ها فراهم گردد.

یکی از نقاط ضعف سیاست‌گذاری‌های فعلی در زمینه ورزش سالمندی، کمبود اطلاعات درباره شیوه زندگی، وضعیت اقتصادی، میزان دسترسی به امکانات و مراکز تفریحی سالمندان است. این پژوهش نشان داد که سالمندان در تهران با سبک‌های زندگی متفاوتی روبه‌رو هستند. برخی از آن‌ها در مراکز نگهداری سالمندان سکونت دارند، در حالی که برخی دیگر به‌طور مستقل زندگی می‌کنند. تفاوت در نوع زندگی، بر میزان دسترسی سالمندان به فعالیت‌های ورزشی تأثیر می‌گذارد. سالمندانی که در مراکز نگهداری حضور دارند، در صورت وجود برنامه‌های ورزشی سازمان‌یافته، امکان بیشتری برای فعالیت دارند، اما سالمندانی که به‌صورت مستقل زندگی می‌کنند، اغلب دسترسی کمتری به این برنامه‌ها دارند. این مسئله نشان می‌دهد که نیاز به سیاست‌گذاری‌های ویژه برای سالمندان در شرایط مختلف ضروری است. همچنین، سالمندانی که در دوران شغلی خود فعالیت فیزیکی کمی داشته‌اند، در سالمندی به ورزش بیشتری نیاز دارند، اما بسیاری از آن‌ها انگیزه کافی برای شروع فعالیت ورزشی ندارند.

بر اساس یافته‌های پژوهش، پیشنهاد می‌شود که برنامه‌های ورزش سالمندی در سه سطح فردی، اجتماعی و سیاست‌گذاری اجرا شود. در سطح فردی، پیشنهاد می‌شود که مشوق‌های اقتصادی مانند تخفیف در هزینه‌های عضویت باشگاه‌های ورزشی و ارائه بیمه ورزشی برای سالمندان در نظر گرفته شود. در سطح اجتماعی، پیشنهاد می‌شود که گروه‌های ورزشی سالمندی به‌صورت محله‌ای تشکیل شده و برنامه‌های ورزشی خانوادگی توسعه یابد. این یافته با پژوهش نیو و همکاران (۲۰۲۳) همسو است که نشان داد حمایت اجتماعی از سوی همسالان، عامل مهمی در افزایش مشارکت ورزشی افراد است. در سطح سیاست‌گذاری، پیشنهاد می‌شود که شهرداری تهران و سایر نهادهای مرتبط، فضاهای عمومی بیشتری را برای ورزش سالمندان در نظر بگیرند و مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری ویژه سالمندان را در سطح شهر طراحی کنند. همچنین، پیشنهاد می‌شود که سازمان‌های متولی ورزش سالمندی با همکاری صداوسیما، مستندها و برنامه‌هایی را درباره فواید ورزش در دوران سالمندی تولید کنند تا آگاهی عمومی نسبت به این موضوع افزایش یابد.

یافته‌های این پژوهش همچنین نشان داد که یکی از عوامل تأثیرگذار در ورزش سالمندی، نقش خانواده و نوه‌ها در تشویق سالمندان به ورزش است. پیشنهاد می‌شود که برنامه‌های ورزشی مشترک میان سالمندان و نوه‌هایشان طراحی شود تا تعاملات میان‌نسلی افزایش یابد و سالمندان انگیزه بیشتری برای فعالیت داشته باشند. علاوه بر این، می‌توان رویدادهای ورزشی ویژه سالمندان را در سطح شهر برگزار کرد و سالمندان فعال را به‌عنوان الگوهای موفق در جامعه معرفی کرد. پژوهش خالقی محمدی و ببران (۱۴۰۰) نیز نشان داده است که رسانه‌ها می‌توانند تأثیر مهمی در تغییر نگرش سالمندان نسبت به ورزش داشته باشند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود که محتوای رسانه‌ای با تمرکز بر نمایش سالمندان ورزشکار تولید شود تا نگرش عمومی نسبت به ورزش در این گروه سنی تغییر کند.

در مقایسه با پژوهش محمدی و همکاران (۱۳۹۹)، یافته‌های این پژوهش تفاوت‌هایی را نشان داد. در آن پژوهش، عوامل فرهنگی و شهرت تأثیر چندانی بر مشارکت ورزشی سالمندان نداشتند، در حالی که یافته‌های پژوهش حاضر نشان داد که معرفی سالمندان موفق در ورزش، می‌تواند نقش مهمی در تشویق سایر سالمندان به فعالیت بدنی داشته باشد. این تفاوت ممکن است به دلیل جامعه آماری متفاوت و روش‌های تحلیل داده‌ها باشد. در پژوهش محمدی و همکاران، تأکید بیشتری بر متغیرهای اقتصادی و اجتماعی شده بود، در حالی که در پژوهش حاضر، نقش فرهنگ‌سازی و سرمایه اجتماعی مورد بررسی قرار گرفت.

در مجموع، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ورزش سالمندی تحت تأثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و فیزیکی قرار دارد. برنامه‌ریزی جامع در این زمینه نه‌تنها به بهبود سلامت جسمانی و روانی سالمندان کمک می‌کند، بلکه باعث افزایش تعاملات اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی آن‌ها نیز می‌شود. توجه به این عوامل در سیاست‌گذاری‌های کلان، می‌تواند مسیر را برای افزایش مشارکت ورزشی سالمندان و توسعه الگوهای سالم زندگی در این گروه سنی هموار کند.