شناسایی عوامل موثر بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی در میان دانشجویان (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه زنجان)

علی فلاجی[1]

جعفر هزارجریبی[2]

بهنام شهیدی[3]

 10.22034/ssys.2023.2781.3021

تاریخ دریافت مقاله: 27/01/1402

                                                                                 تاریخ پذیرش مقاله: 17/04/1402

مقدمه

  حقوق شهروندی برای بشر به جهت رعایت کرامت و شان او شناخته شده است و شامل امتیازاتی است که متعلق به افراد بوده و یا قوانین کشورها به آنها اعطاء نموده است(محسنی، 1389: 120). این حقوق در بر گیرنده حقوق اجتماعی- سیاسی و مدنی شهروندان در برابر دولت و در هر جامعه­ای است که با توجه به ویژگی­های فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و ایدئولوژیکی در جوامع مختلف متفاوت است. (بهدین و دیگران، 1388: 158).

با توجه به اینکه  شهروندی به عنوان یکی از مهمترین مولفه های مردم سالاری به شمار می آید و این موضوع درجامعه ای تحقق پیدا می­نماید که افراد آن جامعه به حقوق خود آگاه باشند، تا زمانی که قوانین رسمی و مکتوب در جامعه ای وجود داشته باشد ولی شهروندان آگاه وجود نداشته باشند این قوانین تحقق عملی پیدا نخواهد کرد. مردم سالاری واقعی علاوه بر وجود ساختارهای مناسب نیاز به کنشگران آگاه دارد چرا که ارتباط و پیوند ناگسستنی بین عاملیت و ساختار وجود دارد(ritzer,2010:560). اغلب تحقیقات انجام شده داخلی در این زمینه نشان دهنده ضعف آگاهی و شناخت افراد مورد مطالعه از حقوق شهروندی می باشد، به عنوان نمونه شیانی (Shiani,2004:117) در رساله دکترای خود با عنوان "وضعیت شهروندی و موانع تحقق آن در ایران"، اصلی ترین موانع تحقق کامل شهروندی در ایران را از یک سو فقدان منابع و فرصت های اجتماعی در سطح کلان دانسته که بر توانمندسازی جامعه برای پاسخ گویی به نیازها و خواست اعضای خود باز می گردد و از سوی دیگر به نبود آگاهی و شناخت مهارت های فکری و مشارکتی، وضعیت رفاهی نامناسب و عدم مشارکت در فعالیت های داوطلبانه و نوع نگرش ها و ارزشهای افراد که به توانایی اعضای جامعه دلالت دارد.

آگاهی از حقوق شهروندی به فرد اجازه دخالت آگاهانه در سرنوشت خود را می­دهد و منجر به احقاق حقوق خود و زندگی بهتر برای خود و دیگر اعضاء جامعه می­شود. بنابراین میزان آگاهی افراد از حقوق و تعهداتشان، در میزان تحقق شهروندی و ارتقاء آن نقش موثری دارد. در صورت آگاهی مردم از حقوقشان می توان به ایجاد و تثبیت امنیت و رفاه اجتماعی پایدار و مستمر امیدوار بود. بی اطلاعی از حقوق افراد و اهمال ورزیدن یا حقیر انگاشتن آن، یکی از مهمترین علل تیره روزی های جوامع و شکل گیری فساد است(شیانی و داودوندی، 1389: 38). گزارش های موجود اعم از یافته های پژوهشی و مشاهدات تجربی نمایان گر آن است میزان آگاهی از حقوق شهروندی در جامعه ما پایین است. این در حالیست که افرادجامعه نسبت به این موضوع اطلاعی نداشته و همواره فکر می­کنند، اطلاعات لازم مربوط به حقوق و تکالیف شهروندی را دارند. این درحالی است که میزان پایین آگاهی از حقوق شهروندی موجب افزایش نارضایتی و کاهش سرمایه­های اجتماعی شده است. چنانچه افراد جامعه به حقوق و وظایف خود آگاه نبوده و آشنایی با حقوق شهروندی از طرف نهادهای مسئول در جامعه وجود نداشته باشد، این روند موجب پیدایش یک شکاف میان مردم و نهاد های ذیربط خواهد شد. همچنین با توجه به این که دانشجویان به عنوان افراد نخبه و اثر گذار در هر جامعه ای به شمار می روند و شکل دادن تغییرات مثبت از جمله وظایف ذاتی این قشر می باشد لذا میزان آگاهی از حقوق شهروندی در این قشر مساله­ای حائز اهمیت است. هدف این تحقیق نیز بر اساس مسائل مطرح شده شناسایی مهمترین عوامل و مولفه های موثر در میزان آگاهی از حقوق شهروندی در این قشر تاثیرگذار می باشد. بر این اساس تحقیق تلاش دارد تا با استفاده از روش میدانی و تجربی و با بهره گیری از روش های اثبات گرایانه و تحلیل کمی ضمن شناسایی مهمترین مولفه­های اثرگذار بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی مهمترین مولفه های اولویت دار بر اساس شدت روابط را نیز شناسایی نماید.

پیشینه تحقیق

تا کنون آثار پژوهشی و مطالعات ارزشمندی در ارتباط با حقوق شهروندی صورت گرفته است که برخی از این موارد به شرح ذیل قابل توجه است:

در تحقیق بررسی رابطه بین اعتماد اجتماعی و آگاهی از حقوق شهروندی با نقش میانجی سرمایه سیاسی(صالحی و دیگران، 1401) بررسی رابطه بین اعتماد اجتماعی و آگاهی از حقوق شهروندی با نقش میانجی سرمایه سیاسی درمیان شهروندان شهر اهواز مورد بررسی قرار گرفته است. درمجموع متغیرهای پژوهش توانسته اند 55% از واریانس متغیر آگاهی از حقوق شهروندی را تبیین کنند. نتایج نشان می دهد، مدل از برازش قابل قبولی برخوردار می باشد و دو متغیر اعتماد اجتماعی و آگاهی از حقوق شهروندی از میانگین بالایی برخوردار می باشند.

تحلیلی بر چالش های حقوق شهروندی در شهرهای ایران نام تحقیقی است که توسط (نظری و دیگران، 1400) انجام شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سن افراد، میزان تحصیلات، و پایگاه اقتصادی و اجتماعی افراد با میزان آگاهی از حقوق شهروندی رابطه دارد و تجربه زندگی اجتماعی و تعامل با دیگران و همچنین پایگاه اقتصادی و اجتماعی افراد که زمینه را برای گسترش تعاملات اجتماعی فراهم می کند با افزایش آگاهی از حقوق شهروندی رابطه مستقیم دارد.

زارع شاه آبادی و دیگران(1397) در تحقیق سنجش میزان آگاهی دانشجویان دانشگاه یزد از حقوق و وظایف شهروندی: درک احساس هویت جمعی به این نتیجه رسید میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی و مشارکت سیاسی با  میزان آگاهی دانشجویان از حقوق و وظایف شهروندی ارتباط معنی داری وجود دارد. علاوه بر آن احساس هویت جمعی با میزان آگاهی از حقوق و وظایف شهروندی همبستگی مثبت و معناداری دارد. هرچه اگاهی در این زمینه افزایش می یابد احساس هویت جمعی نیز افزایش می یابد که این امر موجب تقویت هویت ملی، وفاداری و احساس مسؤولیت اجتماعی می گردد.

در تحقیقی با موضوع "نگرش دانشجویان نسبت به حقوق شهروندی در تهران" توسط کلدی و پوردهناد در سال 1391 انجام شده است. نتایج این تحقیق نشان داد نگرش به حقوق شهروندی با رعایت و میزان آگاهی از حقوق شهروندی رابطه دارد.

بررسی رابطه میزان مصرف رسانه و آگاهی از حقوق شهروندی در بین معلمان شهرستان هشترود در سال 1390 تحقیق دیگری است که توسط نوروزی در این زمینه انجام شده است. طبق نتیجه حاصله، از بین متغیرهای مورد مطالعه، تنها دو عامل مطالعه مجلات و مقطع تدریس با موضوع این پژوهش ارتباط معنی دار داشته اند.

تحقیق سنجش میزان آگاهی­های عمومی به حقوق شهروندی و قوانین شهری توسط جمال محمدی و نازنین تبریزی(1389)  در سطح چهار شهر پرجمعیت استان مازندران(ساری، بابل، آمل و قائمشهر) انجام شده است. یافته­ها حاکی از آگاهی پایین جامعه آماری در مورد حقوق شهروندی می باشد. متغیرهای مستقل عبارتند از : جنسیت، سن و میزان تحصیلات پاسخگویان که فقط دو عامل جنس و سن با متغیر وابسته (آگاهی از حقوق شهروندی) رابطه معنادار داشته اند.

عوامل مرتبط با هویت شهروندی در شهر تهران مقاله‌ای است که در سال 1389 توسط محمدی و ملیحه شیانی و روشن فکر ارائه گردیده و روش تحقیق از نوع پیمایش مقطعی –  عرضی می باشد که به وسیله پرسشنامه کتبی بر روی 450 نفر از ساکنان 15 سال به بالای شهر تهران انجام شده است. یافته های توصیفی حاکی است که هویت شهروندی در اغلب افراد مورد مطالعه در سطح متوسط می باشد.

تحقیق رابطه آگاهی شهروندان از حقوق شهروندی با پاسخگویی و شفافیت سازمانها در سال 1389 توسط پورعزت و همکاران در دانشگاه تهران انجام شده است. جامعه آماری شامل نمونه ای متشکل از 381 نفر از شهروندان سه منطقه شهر تهران می­باشد. یافته ها بیانگر این است که افزایش آگاهی افراد موجب مشارکت بیشتر آنها برای ادای تکالیف در امور شهری و توسعه شهروندی فعال می شود.

آگاهی زنان از حقوق شهروندی و عوامل موثر بر آن مقاله­ای است که توسط جعفر هزار جریبی و ابوالفضل امانیان در سال 1389 و با تحقیق بر روی 270 نفر از زنان شاغل شهر تهران نگاشته شده است. یافته های این تحقیق نشانگر آگاهی متوسط و روبه پائین افراد مورد مطالعه از حقوق شهروندی است و میزان استفاده از رسانه های ارتباط جمعی با متغیر وابسته ارتباطی معنادار و مستقیم در حد متوسط داشته اند.

بررسی عوامل اجتماعی مرتبط با میزان آگاهی از حقوق شهروندی در بین دانشجویان دانشگاه سراسری و آزاد تبریز عنوان پایان نامه ای است که در دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی در سال 1389 توسط اسکندری نگاشته شده و در آن متغیرهای مستقل عبارتند از: طبقه اجتماعی – میزان مشارکت اجتماعی – نگرش به مشارکت اجتماعی – میزان دسترسی به منابع – تعهد شهروندی – قومیت – ترجیح قومیت و محل تولد. نتایج حاصله حاکی است که میزان این آگاهی در بین افراد مورد مطالعه متوسط و کمی بیشتر از آن است. آزمون­های استنباطی هم رابطه بین متغیرهای میزان مشارکت، تعهد شهروندی و نگرش به مشارکت را با متغیر وابسته نشان می دهد.

تحلیلی بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی در میان دانشجویان، عنوان پژوهشی است که توسط ملیحه شیانی و طاهره داودوندی در سال 1388 صورت گرفته و به توصیف میزان آگاهی از حقوق شهروندی و عوامل موثر بر آن در میان          نمونه­ای 300 نفری از دانشجویان علوم اجتماعی دانشگاه­های علامه طباطبایی و آزاد اسلامی می پردازد. نتیجه به­دست آمده بیانگر میزان متوسط و روبه پائین آگاهی افراد مورد مطالعه از حقوق شهروندی است. از بین متغیرهای مستقل، متغیرهای نگرش به دخالت دولت، میزان آگاهی از حقوق دانشجویی و نگرش به مشارکت با میزان آگاهی از حقوق شهروندی رابطه معنادار داشته اند.

یافته­های تحقیق بررسی میزان احساس برخورداری زنان از حقوق شهروندی و عوامل موثر بر آن توسط فیض­اله نوروزی و منا گل­پرور(1388) نشان می­دهد، متغیرهای طبقه اجتماعی و سن با برخورداری از حقوق شهروندی رابطه مستقیم و متغیرهای جامعه پذیری جنسیتی و میزان تقسیم جنسیتی کار رابطه معکوس دارند.

تقویت روحیه شهروندی در مدیریت کلان­شهرها(مورد مطالعه: همدان) پژوهشی است از نوع کاربردی – تحلیلی و با ترکیبی از روش­های کتابخانه ای – میدانی و از ابزار پرسشنامه و مشاهده بهره برده است. جامعه مورد مطالعه تعداد 116 خانوار از ساکنین شهر همدان می باشد. نتایج مربوطه حاکی از ضعف و بعضا فقدان تاریخی جامعه مدنی، بی توجهی به لزوم مشارکت مردمی در اداره امور شهرها و کمبود دلبستگی به مکان و بیگانگی، کمبود قوانین مشخص و مدون، نگرش قیم مآبانه و آشنا نبودن مردم با مفهوم حقوق شهروندی و شهروندمداری و وظایف و مسئولیت­هاست که موجب کاهش تعلق شهروندان نسبت به محیط خود و شهر همدان شده اند.

عوامل مرتبط با تعهدات شهروندی توسط فاطمی­نیا و حیدری در سال 1388 تحقیقی از نوع میدانی و با روش پیمایشی است که از طریق مصاحبه حضوری با 385 نفر از شهروندان بالای هجده سال تهرانی انجام شده است. از نتایج تحقیق می توان به رابطه مثبت و معنادار متغیرهای سرمایه اجتماعی و عام گرایی بر تعهدات شهروندی اشاره کرد. احساس ناامنی و آنومی اجتماعی نیز تاثیری منفی و معنادار بر تعهدات شهروندی دارند.

مبانی نظری:

تحلیل جامعه­شناختی تاریخی شهروندی ایران تا پیش از انقلاب اسلامی 57 نشان می­دهد که طی سه دوره تاریخی(ایران باستان، ایران پس از اسلام تا انقلاب مشروطه و ایران پس از مشروطه تا انقلاب اسلامی 57) واقعیت اجتماعی شهروندی و موقعیت جامعه­شناختی شهروندی سه شکل اجتماعی به خود گرفته است: "امتناع شهروندی" (عدم شکل­گیری و تقویت زمینه­ها و بسترسازی شهروندی)، "امکان شهروندی" (ظرفیت و پتانسیل شکل­گیری و تقویت زمینه­ها و بسترسازی شهروندی) و "ایجاب شهروندی" (احساس ضرورت وجود زمینه ها و بسترسازی شهروندی).

از حیث جامعه­شناسی تاریخی شهروندی این سه شکل اجتماعی به ترتیب با دوره های تاریخی ایران باستان(امتناع شهروندی)، ایران پس از اسلام تا مشروطه(امکان شهروندی) و ایران پس از مشروطه تا پیش از انقلاب اسلامی 57 (ایجاب شهروندی) قابل تطبیق است. شکل اجتماعی چهارم یعنی "ایجاد شهروندی" (تقویت زمینه­ها برای بسترسازی موقعیت شهروندی) در ایران پس از انقلاب اسلامی 57 نمود اجتماعی پیدا کرده است. ماهیت گفتمان قانون اساسی، ترتیبات سیاسی جمهوری اسلامی، جهت گیری­های قوانین موضوعه مجلس شورای اسلامی و راهبردهای برنامه­های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به همراه الزامات برخاسته از روح مردم­سالاری و جمهوری­گرایی بر "ایجاد شهروندی" اثرگذار بوده است. با توجه به "تعامل/تقابل" نظام سیاسی حقوقی و دولت با موقعیت شهروندی پس از انقلاب اسلامی، "ایجاد شهروندی" در سه بعد "شهروندی مدنی" (شهروندی ناظر به حق آزادی های مدنی)، "شهروندی اجتماعی" (شهروندی ناظر به حق برخورداری از رفاه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی) و "شهروندی سیاسی" (شهروندی ناظر به حق مشارکت سیاسی) هم با چالش­های ساختاری­نهادی (سیاسی، حقوقی، اجتماعی، فرهنگی) مواجه بوده و هم اینکه از پیشرفت و گسترش برخوردار شده است(توسلی و نجاتی حسینی، 1383: 57). بنابراین شهروندی پیش از آنکه نیازمند بحث درباره شاخص­ها و مولفه­های حقوق و وظایف باشد، ضرورت برسی پیرامون عوامل موثر بر میزان آگاهی افراد از حقوق شهروندی آن­ها را بازتاب می دهد. در ایران رد پای شهروندی را می توان در انقلاب مشروطیت یافت و بعد از انقلاب 1357 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران 12 اصل به حقوق سیاسی شهروندی، 8 اصل به حقوق اجتماعی شهروندی، 14 اصل به حقوق مدنی شهروندی، 4 اصل به حقوق فرهنگی شهروندی پرداخته شده است(قانون اساسی، 1368).

علاوه بر این حقوق شهروندی در بسیاری از موارد مورد تایید ادیان الهی و بویژه دین اسلام می باشد، حقوقی از جمله حق حیات، حق آزادی بیان و انتقاد، حق تعیین سرنوشت، حق امنیت، حق برابری و عدم تبعیض و مانند آن، همگی مورد تایید و تاکید اسلام هستند و حتی آیات صریحی نیز درخصوص آنها وجود دارد که به نمونه ای از آنها اشاره می شود:

حق حیات: چون از شما پیمان محکم گرفتیم که خون همدیگر را نریزید. " واذا اخذنا میثاقکم لاتسفکون دماء کم و لا تخرجون " (بقره، 84 ) – هرکس دیگری را جز برای قصاص یا مبارزه با فسادگری بکشد، گویی همه مردم را کشته است. " من قتل نفسا بغیر نفس او فساد فی الارض فکانما قتل الناس جمیعا" (مائده، 32).

حق آزادی(بیان ، دین و سایر آزادیهای مشروع): با اهل کتاب جز با شیوه ای که نیکوتر است، مجادله نکنید. " ولا تجادلوا اهل الکتاب الا بالتی هی احسن" (عنکبوت، 46) - درقبول دین اکراهی نیست، راه درست از راه انحرافی روشن شده است." لااکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی..."(بقره، 256).

حق امنیت: ای اهل ایمان هرگز به هیچ خانه­ای مگر خانه های خودتان تا با صاحبانش انس(اجازه) ندارید، وارد نشوید و چون رخصت یافتید و داخل شدید، نخست به اهل آن خانه تحیت و سلام کنید که این برای شما بهتر است، باشد که متذکر شوید تا اجازه یابید و آنگاه درآیید و چون به خانه ای درآمدید و گفتند بازگردید، زود بازگردید که این برای تنزیه شما بهتر است و خداوند به هرچه می کنید، داناست. " یا ایها الذین امنوا لاتدخلوا بیوتا غیر بیوتکم،...(نور، 28-27).

حق برابری و عدم تبعیض: ای مردم، ما شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم و شما را به صورت جماعت ها و قبیله ها قرار دادیم تا با یکدیگر آشنا شوید؛ همانا گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. خدا دانا و آگاه است. "یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و اثنی و جعلناکم،..."(حجرات، 13).

حق آموزش: برابر آموزه های دینی، نه تنها آموزش حق بشر است، بلکه حکمت ارسال رسل و تشریع شرایع، تعلیم و آموزش انسانها عنوان شده است. همچنانکه در قرآن آمده است: همانگونه که رسولی در میان شما از نوع خودتان فرستادیم تا آیات ما را بر شما بخواند، و شما را تزکیه کند و کتاب و حکت بیاموزد و آنچه نمی دانستید به شما یاد دهد " کما ارسلنا فیکم رسولا منکم یتلوا علیکم آیاتنا و یزکیکم و یعلمکم الکتاب و الحکمه و یعلمکم ما لم تکونوا تعلمون"(بقره، 151).

در ادامه نیز به مهمترین نظریه های حوزه شهروندی از نگاه صاحب­نظران برتر اشاره می شود:

نظریه ماکس وبر- از نظر وبر حقوق اقتصادی مهمترین امتیازات مدنی در قالب حقوق صوری به معنای حق داشتن انجمن­های نیمه آزاد شهروندان نبود بلکه ضامن مالکیت اربابی شهر به­شمار می آمد. بنابراین وبر بیشتر بر حق سیاسی شهروندان مانند حق رای و انتخاب نمایندگان توجه داشته است و مشارکت شهروندان را رکنی اساسی در این زمینه می داند(هزار جریبی و امانیان،1390: 7).

 نظریه پارسونز- پارسونز شهروندی را نتیجه توسعه مدرنیته و دموکراتیک شدن جوامع می داند(شیانی و داودوندی، 1389: 41) و معتقد است، تغییراتی که در جامعه سنتی رخ داده نظیر شهری شدن و عقلانیت بستر مناسبی را برای این پدیده بوجود آورده است. از نظر پارسونز یک شهروندی کامل به دور از هرگونه تبعیض اجتماعی به معنی برخورداری همه اقشار و گروه­های اجتماعی از حقوق و تعهدات شهروندی و آگاهی آنان از حقوق خود است. بنابراین آگاهی از حقوق شهروندی نیازمند تامین انواع مختلف منابع و ایجاد فرصت­های مناسب و بازتولید ارزش­های عام از یک طرف و نگرش مناسب به این حقوق از سوی دیگر است(حسام، 1381: 11). به نظر او گروه­هایی که همچنان بر ارزش­های کهن خود تاکید دارند و خود را با مقتضیات زمان و شرایط اجتماعی وفق نداده­اند درکی از حقوق و امتیازات شهروندی نخواهند داشت. در این میان آموزش نقش مهمی را در جامعه پذیری یکپارچه و گسترده افراد و ارائه نگرش های عام­گرایانه ایفاء می­کند تا به تبع آن زمینه آگاهی افراد از حقوق و به تبع آن از وظایف­شان فراهم شود(هزار جریبی و امانیان، 1390: 9). اهمیت ویژه­ای که پارسونز به حقوق شهروندی دارد ناشی از این بود که او تصور می­کرد در جوامع دموکراتیک شهروندی به معیار اصلی همبستگی ملی تبدیل می­شود. در گذشته تفاوت­هایی مبتنی بر مذهب، قومیت یا سرزمینی آن­قدر مهم بود که تعیین می­کرد چه کسانی عضو جامعه به­شمار می آیند یا از عضویت در آن به­طور کلی محروم می گردند. اما اکنون حقوق مشترک شهروندی، شالوده کافی برای همبستگی ملی فراهم می کند.

 نظریه تی.اچ.مارشال- یکی از متفکران برجسته و علاقمند به نظریه­های شهروندی، مارشال است. در تعریف وی، شهروندی پایگاهی اعطا شده به کسانی است که عضو کامل یک اجتماع­اند. تمام کسانی که از این پایگاه برخوردارند بنابر حقوق و وظایف مرتبط با این پایگاه باهم برابرند. هیچ اصل عامی وجود ندارد که تعیین کند حقوق و وظایف مذکور چه باید باشند. (اولیور و هیتر[4]، 1994 به نقل از نوروزی و گل پرور، 1390: 174). روی هم رفته جامعه شناسی تاریخی شهروندی مارشال و به­ویژه نظریه ابعاد اجتماعی شهروندی وی، یعنی شهروندی­های مدنی، سیاسی و اجتماعی رفاهی، بخش اساسی از جامعه شناسی شهروندی محسوب می شود(توسلی و نجاتی حسینی، 1383: 38-37).

مارشال حقوق شهروندی را دارای سه حوزه اصلی می داند:

• حقوق مدنی: نخستین حقی که در جامعه بوجود آمده است. حق مدنی عبارت از حقی است که امکان تملک دارائیها و التزام به قراردادها و آزادی­های حزبی و آزادی فکر و اندیشه را فراهم می کند، ایجاد توقعات برابر و قضاوت بی­طرفانه در نظام حقوقی، نسبت به همه شهروندان از جمله حقوق شهروندی مدنی است. از نظر مارشال در جایی که حقوق مدنی وجود ندارد، امکان آزادی فردی و سرمایه گذاری اقتصادی نیز وجود ندارد.
• حقوق سیاسی: عبارت است از حقوقی که امکان مشارکت مردم را در تصمیمات عمومی کشور با تشکیل احزاب سیاسی و برگزاری انتخابات فراهم می کند، شهروندی سیاسی همچنین این امکان را فراهم می کند که هر یک از شهروندان امکان دسترسی مستقیم به موقعیت­های سیاسی در مقام رهبری احزاب، دولت و یا سایر حلقه­های قدرت را بدست آورند.
• حقوق اجتماعی: عبارت از حقوقی است که امکانات رفاهی حمایتی از فرد و خانواده­های آسیب پذیر را به منظور ایجاد تعادل در زندگی رفاهی آنها فراهم می­آورد. به­طور معمول حقوق اجتماعی شامل کمک­های مالی و رفاهی به افراد کهن­سال، معلول و افراد خانواده های بیکار می شود. حقوق اجتماعی همچنین شامل فراهم آوردن شرایط مساوی بهره­مندی از امکانات آموزشی، مسکن و سلامتی برای همه اعضاء جامعه می باشد. لذا این امید خواهد بود که همگان از حداقل امنیت و امکان برابر فردی در روند رشد اقتصادی بهره مند شوند(عاملی، 1380: 175). با توجه به این نظر که جامعه وظیفه دارد تا نیازهای اساسی همه شهروندان را برآورده سازد، بر اساس برداشت لیبرال مارشال از شهروندی، دولت این مسئولیت را در دوره پس از جنگ از طریق نهادینه نمودن حقوق اجتماعی تقبل نموده، هدف دولت رفاه تضمین این موضوع بود که هیچ فردی صرف نظر از شرایط  شغلی اش در فقر زندگی نکند. مارشال حقوق اجتماعی به شهروندی را بر مبنای منابع عمومی جامعه استوار می سازد(فالکس، 1381: 13).

نظریه یورگن هابرماس- مولفه های کلیدی کنش ارتباطی هابرماس که در نظریه شهروندی وی اهمیت دارد، عبارتند از: کنش متقابل، برقراری روابط شخصی، توانایی سخن گفتن، تلاش برای تفاهم، کوشش جهت توافق و پی گیری عمل هماهنگ(منوچهری و نجاتی حسینی ،1385: 13-14). نزد هابرماس شهروندی، قالبی است که از طریق آن دو اصل تضمین کننده مشروعیت یعنی فرمان­فرمایی عموم و حقوق بشر به یکدیگر پیوند می خورند. او معتقد است، اعضاء جامعه صرفا در حوزه عمومی وجامعه مدنی از نقش شهروندی برخوردار خواهند شد. از رهگذر جامعه مدنی در حوزه عمومی که حد واسط نظام سیاسی و بخش های خصوصی است، مسائل مختلف حل خواهد شد. در این حوزه­ها افراد مسئولیت­ها و حقوق خود به­عنوان شهروند را پذیرفته و قادر به بیان نظرات و عقایدشان می شوند(هاشمیان فر و گنجی، 1388: 30). از نظر وی در بافت "حوزه عمومی" و "جامعه مدنی" است که افراد نقش شهروندی پیدا می کنند. در نقش شهروندی فرد به عنوان عضو تمام­عیار جامعه خود می گردد و شان حقوقی ویژه ای دارد. حوزه عمومی عرصه­ای است که در آن افراد به منظور مشارکت در مباحث باز وعلنی گرد هم می­آیند. در چنین حوزه­ای اصول برابری و امکان دسترسی، اصولی غیر قابل حذف هستند(Habermas,1992:58). بر همین مبنا وی مشارکت را معرف اصلی شهروندی می­داند و آن را به گونه­های مختلف تحلیل کرده و دسترسی برابر به حقوق مشارکتی را مورد توجه بیشتر قرار می دهد. اعضاء جامعه با توجه به توانایی تغییر حیات اجتماعی خود، در بافت حوزه عمومی به ایفای نقش شهروندی خواهند پرداخت که پیش شرط ظهور آن تعدد و تکثر در اشکال زندگی، ارتباطات عمومی و مسئولیت حقوق شهروندی است(شیانی، 1384: 167).

 چارچوب نظری:

همان­گونه که در بخش مبانی نظری اشاره گردید، اندیشمندان و متفکران متعددی به مساله حقوق شهروندی و تعریف این مفهوم پرداخته اند. با توجه به اهداف تحقیق ضرورت دارد تا چارچوب نظری و مفهومی تحقیق به طور مشخص روشن شده و در ادامه فرضیه های تحقیق استخراج شوند.مارشال در قالب بررسی های جامعه شناسی تاریخی خود حقوق سه گانه شهروندی را تشخیص داده که شامل حقوق مدنی، سیاسی و اجتماعی می باشد. این حقوق از سده های هفدهم تا بیستم میلادی در مغرب زمین به ترتیب و بواسطه تحولات در نظام­ها و نهادهای حقوقی، قانون­گذاری و اجرایی(پیدایش دولت رفاه) پدید آمده اند(Marshal,1994:124). ترنر نیز حقوق شهروندی را مجموعه ای از حقوق قانونی و رسمی می­داند که برای یک جامعه معین تعریف شده­است و در آن شهروند مدعی برخورداری از منابع ملی می­شود(Turner,2000:56). شهروندی دارای منابع مهم اقتصادی چون مسکن، درآمد، منابع سیاسی، آزادی بیان و منابع فرهنگی چون تعلیم و تربیت و آموزش می باشد. ترنر ضمن نقد دیدگاه مارشال حقوق فرهنگی را به حقوق سه گانه وی اضافه می کند. او به نقش شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه و افراد توجه دارد و معتقد است آگاهی از حقوق در میان اقشار مختلف متفاوت است. در بین شرایط اجتماعی باید به نقش رسانه­های جمعی توجه ویژه نمود چرا که همچون واسطه ای آگاهی اجتماعی افراد را تحت تاثیر قرار می دهد. لذا می توان گفت میزان آگاهی از حقوق شهروندی تحت تاثیر میزان و نوع استفاده افراد از رسانه های جمعی می باشد. همچنین با توجه به تعریف برابری جنسیتی در صندوق جمعیت سازمان ملل متحد (برنامه توسعه هزاره سازمان) و اهمیت این مقوله در حوزه شهروندی می توان این مفهوم را از مقوله های حقوق شهروندی دانست. پارسونز نیز ظهور حقوق شهروندی را نتیجه جامعه سرمایه داری صنعتی می داند و معتقد است که تمام تغییراتی که در جامعه صنعتی رخ داده نظیر شهری شدن، عقلانیت و ... بستر مناسب را برای این پدیده به وجود آورده است. وی با مبنا قرار­دادن متغیرهای الگویی عام گرایی، بی طرفی ارزشی و نیز جامعه مبتنی بر قرارداد عرفی و مدنی تصویری از شهروندی به عنوان نوعی کردار اجتماعی معطوف به عضویت و انسجام اجتماعی عرضه می کند. از نظر وی یک شهروندی به دور از هرگونه تبعیض اجتماعی به معنی برخورداری همه اقشار و گروه­های اجتماعی از حقوق و تعهدات شهروندی و آگاهی آنان از حقوق خود است. بنابراین، آگاهی از حقوق شهروندی نیازمند تامین انواع مختلف منابع و ایجاد فرصت های مناسب و بازتولید ارزش های عام از یک طرف و نگرش مناسب به این حقوق از سوی دیگر است و نگرش افراد نسبت به حقوق شهروندی بر میزان آگاهی بر این حقوق تاثیر دارد(کلدی و پوردهناد، 6:1391). مطابق با این وجه از نظریه پارسونز می توان گفت نگرش نسبت به حقوق شهروندی بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی اثرگذار است.

تضادگرایان نیز معتقد هستند، موقعیت اقتصادی و نابرابری­های موجود در یک جامعه افراد را به رقابت، نزاع و مبارزه باهم سوق می دهد و برابری قانونی در واقع سرپوشی بر نابرابری های اقتصادی است و با وجود این نابرابری ها امکان مشارکت برابر برای همه افراد در امور سیاسی و اجتماعی ممکن نیست. به زعم این دسته شهروندی انقیاد اقتصادی- اجتماعی و عملی محرومان است که باید اصلاح شود. بر این اساس افرادی که پایگاه اقتصادی پائینی دارند، آگاهی کمتری از حقوق خود دارند(Marx,1967:211). لذا پایگاه اقتصادی با میزان آگاهی از حقوق شهروندی رابطه دارد یا به عبارت دیگر میزان آگاهی افراد از حقوق شهروندی بر اساس پایگاه اقتصادی آن ها متفاوت است.

از دیدگاه هابرماس در عرصه حوزه عمومی افراد به منظور مشارکت در مباحث باز و علنی گرد هم می آیند. در چنین حوزه ای اصول برابری و امکان دسترسی، اصولی غیر قابل حذف هستند. از نظر وی در بافت حوزه عمومی و جامعه مدنی است که افراد نقش شهروندی پیدا می کنند و فرد به عنوان عضو تمام عیار متعهد به جامعه خود می گردد و از حقوق شهروندی خاصی بهره مند است. بر همین مبنا وی مشارکت و حضور در عرصه عمومی را معرف اصلی شهروندی می داند و آن را به گونه­های مختلف تحلیل کرده است. به همین دلیل دسترسی برابر به حقوق مشارکتی را مورد توجه بیشتر قرار می دهد. اعضاء جامعه با توجه به توانایی تغییر حیات اجتماعی در بافت حوزه عمومی و جامعه  مدنی به ایفای نقش شهروندی خواهند پرداخت. بر این اساس میزان مشارکت و حضور در عرصه عمومی با میزان آگاهی از حقوق شهروندی رابطه دارد.

روش انجام پژوهش:

این تحقیق از نوع مطالعه موردی بوده که به روش پیمایشی و از نوع توصیفی می باشد. جامعه آماری تحقیق دانشجویان سال اول و دوم دانشگاه زنجان می باشند که بر اساس اطلاعات بدست آمده حدود 2200 نفر می باشند. حجم نمونه بر اساس مراجعه به جدول مورگان تعداد 327 بدست آمد که در نهایت برای جایگزین نمودن پرسشنامه های مخدوش 10 پرسشنامه به حجم نمونه افزوده شد. شیوه انجام نمونه گیری به صورت طبقه ای متناسب با حجم می باشد و در نهایت با محاسبه تعداد دانشجویان در دانشکده های مربوطه (27% از دانشکده علوم انسانی، 23% در دانشکده علوم مهندسی، 21% دانشکده کشاورزی، 18% دانشکده علوم پایه و 11% دانشکده فنی)، لیستی از دانشجویان تهیه شد و پاسخگویان به شیوه  تصادفی ساده انتخاب شدند.  در زمینه پایایی ابزار تحقیق، پرسشنامه در دو برسی مقدماتی و نهایی مورد تحلیل قرار گرفت به نحوی که در برسی مقدماتی میانگین آلفاء بدست آمده 0.73 و در برسی نهایی این رقم به میزان0.79 افزایش پیدا کرد. اعتبار صوری ابزار سنجش توسط چندتن از متخصصین در این حوزه تایید گردید و همچنین روایی سازه ای ابزار سنجش توسط تکنیک تحلیل عاملی مورد برسی قرار گرفت و آماره KMO بدست آمده برابر با 0.810 در سطح معناداری 0.000 می باشد که نشان از تایید روایی سازه ای ابزار می­باشد. در این تحقیق مبنای حقوق شهروندی بر اساس نظریه مارشال و ترنر و در چارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران می باشد که در پنج بعد حقوق مدنی، سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی و جنسیتی از طریق 21 گویه مورد سنجش قرار گرفته است. حقوق مدنی 7 گویه، حقوق فرهنگی 4 گویه، حقوق اجتماعی 5 گویه، حقوق سیاسی 3 گویه و حقوق جنسیتی با 2 گویه آزمون شده اند. سطح سنجش متغیرها، ترتیبی و به کمک طیف لیکرت دارای حداقل نمره 1 و حداکثر 5 می باشد به­طوری که 13 مورد از این جملات بصورت مثبت و بقیه به شکل منفی طرح شده اند و کسانی که بیشترین میزان موافقت با جملات مثبت و بیشترین میزان مخالفت با جملات منفی را داشته باشند از حقوق شهروندی آگاهی بیشتر دارند و بالعکس. برای ساخت متغیر پایگاه اجتماعی و اقتصادی ابتدا متغیر شغل پدر بر اساس جدول منزلت شغلی دکتر چلبی(1375) پیمایش ملی ارزش­ها و نگرش­های ملی ایرانیان ارزش گذاری شده و تبدیل به یک متغیر فاصله ای شد. سپس در آمد ماهیانه، تحصیلات پدر و خود فرد و نیز شغل پدر به نمرات استاندارد تبدیل و متغیر پایگاه اقتصادی- اجتماعی ساخته شد. سپس  بر اساس مقیاس صد درجه ای، این متغیر به سه قسمت متوسط پائین، متوسط و متوسط بالا تقسیم گردید. برای آزمون فرضیه های تحقیق از ضرایب همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه، آزمون F و آزمون رتبه های کندال استفاده شده است. داده های تحقیق توسط نرم افزار spss ورژن22 مورد تحلیل قرار گرفتند. ضرورت دارد که مفاهیم و متغیرهای به کاربرده شده در این تحقیق به صورت نظری و عملیاتی بازتعریف شوند.

 تعریف نظری میزان آگاهی از حقوق شهروندی

شهروندی منزلتی است که موجبات برخورداری از حقوق و قدرت ها را فراهم می کند(ابر کرامبی و دیگران، 1367: 65). شهروندی جایگاهی اجتماعی است که در رابطه با دولت با سه نوع حق شامل حقوق مدنی، حقوق سیاسی و حقوق اجتماعی همراه است. مفهوم شهروندی منزلتی را نشان می دهد که با قانون اعطاء می شود. در عین حال این مفهوم نشان می دهد که اشخاص به اعتبار جایگاهشان در اجتماع یا واحد سیاسی دارای حقوق هستند(لطفی و دیگران، 1388: 104).

مارشال بر اساس یک تقسیم بندی حقوق شهروندی را شامل سه گونه حقوق مدنی، حقوق سیاسی و حقوق اجتماعی می­داند:

• بعد مدنی: مانند آزادی فردی، آزادی بیان، آزادی تفکر و دین، حق داشتن مالکیت، انعقاد قرارداد و حق دسترسی به دادگاه را در بر می گیرد.
• بعد سیاسی: عبارت است از حق مشارکت در روندهای سیاسی (حق شرکت در انتخابات یا انتخاب شدن).
• بعد اجتماعی: طیف کاملی است از حق برخورداری از حداقل رفاه و امنیت گرفته تا حق سهیم شدن در تمامی میراث اجتماعی و زندگی کردن مطابق با استانداردهای رایج و غالب در جامعه به شیوه موجودی متمدن است. نهادهایی که بیشترین ارتباط را با این عنصر دارند عبارتند از: نظام آموزش و خدمات اجتماعی(Marshal,1994:p9)و(محسنی، 1389: 120).

آگاهی[5] : عبارت است از وارد شدن وجود یا واقعیت پدیده ها به ذهن یا به عبارت دیگر قرار گرفتن پدیده در وضع یا موقعیتی در چارچوب ادراک­ها، دریچه ورود و قرار گرفتن در ذهن و حواس ظاهر می باشد. آگاهی و ادراک هنگامی حاصل می شود که ما از طریق حواس پنج گانه به وجود شیء، حالت یا وضعیت خاص پی ببریم (شایان مهر، 1377: 28) . لذا آگاهی از حقوق شهروندی این است که افراد در ذهن خود در مورد حقوق شهروندی چه چیزهایی می دانند و این دانسته ها چقدر مطابق با واقعیت است.

تعریف عملیاتی میزان آگاهی از حقوق شهروندی

در این تحقیق آگاهی از حقوق شهروندی به شرح جدول شماره 1 مورد سنجش قرار گرفته است.

جدول شماره 1- شاخص های حقوق شهروندی

تعریف نظری پایگاه اجتماعی – اقتصادی

آلن بیرو در فرهنگ علوم اجتماعی این مفهوم را جایگاهی می داند که هرکس در ساخت اجتماعی اشغال می کند و همچنین وضع یا اعتبار اجتماعی که معاصران فرد به او در بطن جامعه ای که زندگی می کند تفویض می دارند. به عبارت دیگر جایی که یک فرد خاص در نظام مخصوص و در زمانی معین اشغال می کند پایگاه او خوانده می شود(بیرو، 1376: 381).

تعریف عملیاتی پایگاه اجتماعی - اقتصادی

با توجه به اینکه سه شاخص تحصیلات، نوع شغل و میزان درآمد بیانگر پایگاه اقتصادی – اجتماعی می باشند لذا در این تحقیق نیز از این شاخص ها جهت سنجش این متغیر استفاده شد و سوالات ذکر شده بر اساس وضعیت اقتصادی دانشجویان و پدران آن­هابود.

تعریف نظری نگرش

نگرش از مفاهیم کاربردی در علم روانشناسی اجتماعی است. معادل انگلیسی کلمه نگرش، واژه "اتیدیود" [6]می­باشد که چندین معنا دارد. این واژه از کلمه لاتین "اوپتیو" [7] گرفته شده که به معنی مناسبت و سازش یافتگی است. ریشه دیگر این کلمه "اپتیود" [8] بوده که به معنی حالت و آمادگی ذهنی یا فکری برای عمل می باشد. در کاربرد این دو ریشه بین دو دسته نگرش تفاوت وجود دارد: "منتال اتیدیود" [9]یا نگرش­های ذهنی و "اتیدیودز" [10] یا نگرش­های حرکتی(آلپورت، 1371: 116).

تعریف مورد توافق اکثر روانشناسان اجتماعی این است که : نگرش نظامی با دوام است که شامل یک عنصر شناختی، یک عنصر احساسی و تمایل به عمل است. عنصر شناختی شامل اعتقادات و باورهای شخصی درباره یک اندیشه یا شیء است. عنصر احساسی یا عاطفی معمولا با نوع احساس عاطفی با باورهای ما پیوند دارد و تمایل به عمل به جهت آمادگی برای پاسخگویی به شیوه ای خاص اطلاق می شود. ترکیب شناخت­ها، احساس­ها و آمادگی برای عمل نسبت به یک چیز معین را نگرش شخص نسبت به آن چیز گویند(کریمی، 1373: 295).

تعریف عملیاتی نگرش

در این پژوهش نگرش در 4 بعد :  نگرش به دموکراسی، نگرش به مشارکت، نگرش به وضعیت آینده جامعه و میزان عام گرایی مورد بررسی قرار گرفته که در ادامه به شرح جزئیات هر یک پرداخته شده است.

تعریف نظری نگرش به دموکراسی

"دموکراسی در مفهوم خود بیان کننده این آرمان است که تصمیم هایی که بر اجتماعی به عنوان یک مجموعه اثر می گذارند باید به نظر کلیه افراد آن اجتماع گرفته شوند. همچنین کلیه اعضا باید از حق برابر برای شرکت در تصمیم گیری برخوردار باشند" (بیتهام و بویل، 1376: 17).

تعریف نظری نگرش به مشارکت

منظور از نگرش نسبت به مشارکت سوءگیری مثبت نسبت به دخالت مستقیم افراد در تصمیم گیری اجتماعی است که تا حقوق و آزادی های آنان از گزند کار تصمیم­گیری گروه­های کوچک و دور از دسترس و اغلب ناشناس در امان بماند (آشوری، 1373: 302 به نقل از شیانی، 1382: 241).

تعریف نظری پنداشت از وضعیت آینده جامعه

میزان تمایل و توجه به آینده را منعکس می کند(چلبی، 1381: 104). یعنی اینکه افراد با تصور و برداشتی که از وضعیت فعلی جامعه در ذهن خود بصورت کلی و اغلب با توجه به شرایطی که در آن قرار گرفته اند چه نوع پیش بینی ای در خصوص شرایط آتی آن جامعه دارند.

تعریف نظری میزان عام گرایی

عام گرایی یک تمایل نیازی است که کنشگر را در یک موقعیت معین در تطابق با استانداردهای عام مربوط به سوژه ها به واکنش وا می­دارد و نوع ارتباط خاص کنشگر را با این سوژه ها مد نظر قرار نمی دهد(فاطمی نیا، 1387: 120).

در واقع عام گرایی دیدگاهی است که می­گوید همه اعضاء جامعه انسانی حقوق غیر قابل انکاری دارند و فرهنگ و عناصر فرهنگی ارتباطی با این حقوق و قوانین ندارند.

 تعریف نظری حضور در عرصه عمومی

حوزه عمومی فضایی است حقیقی یا مجازی که افراد در آن به بحث و گفتگوی عقلانی درباره مسائل مورد نیاز می­پردازند تا به توافقی دست یابند. دستیابی همه افراد به این حوزه، آزادی در طرح همه گونه مباحث و عدم دخالت قدرت در این مباحث جزء شروط ضروری آن است(آزاد ارمکی و امامی، 1383: 58).

حوزه عمومی محل نمودهاست، آنچه نمی تواند دیده یا شنیده شود به تاریکی حوزه خصوصی تبعید می شود."(انصاری، 1376: 127). این حوزه(حوزه عمومی[11]) حائل میان دولت و حوزه خصوصی زندگی افراد است و در آن تصمیم گیری­های جمعی از طریق مشارکت فعالانه شهروندان در شرایط آزاد و برابر صورت می گیرد" (نجاتی حسینی، 1380: 28).

تعریف عملیاتی حضور در عرصه عمومی

در این پژوهش حضور در عرصه عمومی با استفاده از گویه های مربوط به میزان همکاری فرد در انجمن­ها و نهادهای مدنی سنجیده می شود. منظور از حضور در عرصه عمومی هر نوع همکاری، مشارکت، پذیرش عضویت، کمک فکری یا حمایت معنوی، کمک مالی یا حمایت مادی، حضور در برنامه، قبول مسئولیت اجرایی و هرگونه فعالیتی است که دانشجویان در ارتباط با نهادهای مدنی اعم از فرهنگی، اجتماعی و سیاسی اقتصادی و زیست محیطی دارند.

تعریف نظری وسایل ارتباط جمعی

وسایل ارتباط جمعی موجبات انفجار زمان و مکان را فراهم می سازد. چه از یک نظر در یک آن به فضاهای بسیار وسیع دست می­یابد و از جهت دیگر موجبات بقاء و انباشت اندیشه ها را در سینه زمان فراهم ساخته، رسوخ به اعماق تاریخ را موجب می شوند(بیرو، 1375: 219). "مدیوم" [12] یا وسیله ارتباطی(که جمع آن "مدیا" [13] است) به معنی جریان انتقال از طریق وسایل ارتباطی است و "مدیا" [14] عبارت است از وسایل ارتباطی و حامل­های زیادی را در بر می گیرد(مثل مطبوعات و ...). در واقع " مس مدیا " [15] عبارت از آن وسیله ارتباطی است که مورد توجه جماعت کثیری است (کازنو، 1367: 16).

رسانه عبارت است از وسیله انتقال پیام، معلومات و اطلاعات به توده های مردم، به طور کلی منظور آن­دسته از وسایل ارتباطی است که در تمدن­های جدید بوجود آمده و مورد استفاده­اند و ویژگی اصلی آن­ها قدرت و توانایی زیاد و شعاع عمل وسیع است(جعفری نیا، 1389: 144- 143).

تعریف عملیاتی میزان استفاده از رسانه های جمعی

کسب میزان اخبار و وقایع روزانه از رسانه های چاپی شامل کتاب، گفت و شنود، روزنامه، مجلات، اعلامیه ها و بروشورها و رسانه های الکترونیکی شامل اینترنت، تلویزیون، رادیو، ماهواره و موبایل می باشند.

فرضیه ها:

فرضیه اصلی

عوامل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و اقتصادی بر میزان آگاهی شخص از حقوق شهروندی اثر دارد.

فرضیه های فرعی

استفاده از وسایل ارتباط جمعی  با میزان آگاهی از حقوق شهروندی رابطه دارد.

بین نگرش به حقوق شهروندی و میزان آگاهی از حقوق شهروندی رابطه وجود دارد.

پایگاه اجتماعی – اقتصادی بر  میزان آگاهی از حقوق شهروندی تاثیر دارد.

میزان حضور در عرصه عمومی بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی تاثیر دارد.

میانگین آگاهی از حقوق شهروندی در ابعاد مدنی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و جنسیتی تفاوت دارد.

مدل نظری

یافته های تحقیق:

  رشته تحصیلی پاسخگویان

جدول(1-1) توزیع فراوانی نوع رشته تحصیلی پاسخگویان را نشان می‌دهد. مطابق یافته‌های تحقیق، علوم پایه 8/25 درصد(87 نفر)، فنی مهندسی 22 درصد(74 نفر)، کشاورزی 3/24 درصد(82 نفر)، زبان و ادبیات 2/6 درصد(21 نفر)،     علوم انسانی 19 درصد (64 نفر)، سایر موارد 7/2 درصد (9 نفر) بوده اند.

جدول (1-1): آماره‌های توصیفی متغیر رشته تحصیلی پاسخگویان

میزان استفاده از رسانه های اجتماعی:

با توجه به جدول شماره(1-2) پاسخگویان بیشترین استفاده از رسانه های اجتماعی را به ترتیب شبکه های اجتماعی با میانگین81، تلویزیون با میانگین50، اینترنت و فضای وب با میانگین 40، نشریات با میانگین16 و رادیو با میانگین 14 دقیقه می باشند.

میزان آگاهی از حقوق شهروندی

بر اساس نتایج بدست آمده در جدول1-3، میانگین به­دست آمده برای بعد مدنی 66/25 است که با در نظر گرفتن حداقل 15و حد اکثر 35 درحد متوسط به بالا قرار دارد.

میانگین به­دست آمده برای بعد سیاسی 68/10 است که بادر نظر گرفتن حداقل4 و حد اکثر 15 درحد متوسط به بالا قرار دارد.

میانگین به­دست آمده برای بعد اجتماعی 13/21 است که بادر نظر گرفتن حداقل 12 و حداکثر 25 درحد متوسط به بالا قرار دارد.

 میانگین به­دست آمده برای بعد فرهنگی 18/14 است که بادر نظر گرفتن حداقل 8 و حداکثر 20 در حد متوسط به بالا قرار دارد.

میانگین به­دست آمده برای بعد جنسیتی 39/7 است که بادر نظر گرفتن حداقل 2 و حداکثر 10 درحد متوسط به بالا قرار دارد.

در نهایت بعد از محاسبه مجموع نمرات تمام ابعاد مزبور، شاخص حقوق شهروندی ساخته شد. میانگین این متغیر 08/73است که با در نظر گرفتن حداقل 47 و حداکثر97، در حد تقریبا متوسط رو به بالا قرار دارد.

جدول (1-3): آماره‌های توصیفی ابعاد میزان آگاهی از حقوق شهروندی

متغیر مشارکت با میانگین مشاهده شده 13.2، عام گرایی 4.3 نگرش به دموکراسی 7.3 و پنداشت از وضعیت آینده 6.39 حاکی از پایین بودن مقادیر مشاهده شده است.

جدول (1-4):  میزان حضور دانشجویان در عرصه عمومی(متغیر مستقل)

در بعد عرصه عمومی نتایج حاکی از آن است بیشترین تمایل برای عضویت در انجمن های خیریه و کمترین عضویت در انجمن های هنری بوده است.

آزمون فرضیه ها:

 استفاده از وسایل ارتباط جمعی  بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی تاثیر دارد.

جدول2 نتایج آزمون همبستگی پیرسون را نشان می دهد، بر طبق نتایج بدست آمده همبستگی بین دو متغیر آگاهی از حقوق شهروندی و استفاده از وسایل ارتباط جمعی 291/0 است که در سطح آلفای 05/0 معنی دار می باشد (معنی داری:03/0). نوع رابطه مستقیم است، به عبارتی هر چه استفاده از رسانه بیشتر باشد، آگاهی از حقوق شهروندی نیز افزایش می یابد.

جدول(2): ضریب همبستگی بین آگاهی از حقوق شهروندی و استفاده از وسایل ارتباط جمعی

برای برسی دقیق تر میزان تاثیر رسانه های اجتماعی بر آگاهی از حقوق شهروندی از رگرسیون چندگانه استفاده شده است. همانگونه که در جدول2-1 مشاهده می شود، عدد F بدست آمده در سطح احتمال 99درصد معنی دار است. میزان Adjusted R Square بدست آمده نسبت به R Square کمی تعدیل شده که برای برسی دقیق تر علت این موضوع باید به بخش Collinearity Statistics مراجعه شود.

جدول(2-1): ضریب همبستگی چندگانه

نتایج جدول2-2 خروجی رگرسیون چندگانه را نشان می دهد: میزان استفاده از رادیو تاثیر معنی داری بر آگاهی پاسخگویان از حقوق شهروندی ندارد. میزان استفاده از نشریات بیشترین تاثیر را بر آگاهی از حقوق شهروندی دارد و تلویزیون دارای کمترین تاثیر است. با توجه به اینکه میزان Tolerance متغیر تلویزیون نسبتا ضریب تعدیل شده ای دارد و ضریب VIF را اندکی متورم نموده است، باید گفت، که میزان واریانس تبیین شده متغیر تلویزیون با دیگر متغیرها اندکی همپوشانی دارد و ضریب Adjusted R Squareتحت تاثیر این موضوع نسبت به R Square اندکی کاهش یافته است.

بین نگرش به حقوق شهروندی و میزان آگاهی از حقوق شهروندی رابطه وجود دارد.

جدول3 نتایج آزمون همبستگی پیرسون را نشان می دهد، بر طبق نتایج بدست آمده همبستگی بین دو متغیر نگرش به حقوق شهروندی و میزان آگاهی از حقوق شهروندی 68/0 است که در سطح آلفای 01/0 معنی دار می باشد(معنی داری:000/0). نوع رابطه مستقیم و شدت همبستگی قوی می باشد، در واقع هر چه نگرش به حقوق شهروندی بیشترباشد، آگاهی از حقوق شهروندی نیزافزایش می یابد.

جدول(3): ضریب همبستگی بین نگرش به حقوق شهروندی و آگاهی از حقوق شهروندی

میزان حضور در عرصه عمومی بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی آنها تاثیر دارد.

جدول 4 نتایج آزمون همبستگی پیرسون بین دو متغیر آگاهی از حقوق شهروندی و میزان حضور در عرصه عمومی را نشان می دهد، بر طبق نتایج بدست آمده همبستگی بین دو متغیر میزان حضور در عرصه عمومی دانشجویان با میزان آگاهی از حقوق شهروندی  33/0 است که در سطح آلفای 05/0 معنی دار می باشد(معنی داری:015/0). در واقع هر چه حضور در عرصه عمومی بیشتر باشد، میزان آگاهی ازحقوق شهروندی نیز افزایش می یابد.

جدول (4): ضریب همبستگی بین حضور در عرصه عمومی و میزان آگاهی ازحقوق شهروندی

پایگاه اجتماعی – اقتصادی بر  میزان آگاهی از حقوق شهروندی تاثیر دارد. 

نتایج حاصل از جدول5  نشان می دهد که تفاوت معناداری بین میانگین نمرات آگاهی از حقوق شهروندی پاسخگویان به تفکیک پایگاه اجتماعی و اقتصادی وجود دارد. میانگین های بدست آمده برای نوع پایگاه اجتماعی و اقتصادی به شرح زیر است: متوسط پایین:72/72 ، متوسط: 78/72 ، متوسط بالا:18/76  . مقدار f بدست آمده 59/2 است که در سطح آلفای 05/0 معنی دار است. در ادامه با استفاده از آزمون تعقیبی LSD به تفکیک معنی داری آماری در بین گروهها پرداخته شده است. براین اساس متوسط پایین با متوسط بالا رابطه آماری معنی داری دارند. در سایر مقایسه های دو به دو(متوسط با متوسط پایین و متوسط بالا با متوسط ) این رابطه آماری معنی دار نیست.

جدول (5):آزمون تفاوت میانگین آگاهی از حقوق شهروندی به تفکیک پایگاه اجتماعی اقتصادی

میانگین آگاهی از حقوق شهروندی در ابعاد مدنی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و جنسیتی تفاوت دارد.

برای برسی این فرضیه از آزمون رتبه های دبلیو کندال[16] استفاده شده است و با توجه به اینکه تعداد گویه های مولفه های ذکر شده یکسان نبود، پیش از اجرای آزمون، نمرات خام به استاندارد تبدیل شدند. نتایج جدول5 نشان می دهد عدد کای اسکوار و کندال بدست آمده در درجه آزادی 4 وسطح احتمال 95درصد معنی دارنیست.  لذا آگاهی از مولفه های ذکر شده با یکدیگر تفاوت ندارد.

نتیجه گیری:

شهروندی و حقوق مرتبط با آن از جمله مفاهیم دیرپایی است که موردتوجه و اندیشه مستقیم یا ضمنی متفکرین قرار داشته است. این مفاهیم در طول زمان با توجه به گرایش­های فکری و زمینه اجتماعی صاحب­نظران و تحولات مختلف جوامع دستخوش تغییر در تعاریف شده است. این حقوق در دهه­های اخیر به ویژه پس از انقلاب اسلامی از اهمیت ویژه ای برخوردار شده است. آگاهی شهروندان از زمینه­ها و ابعاد مختلف شهروندی از شاخصه­ها و مولفه­های مردم سالاری دینی است چرا که لازمه احقاق این حقوق مستلزم اطلاع افراد از این­گونه مطالبات و مشارکت فعالانه آنها در جامعه و دخالت آگاهانه در سرنوشت فردی و اجتماعی فرد می باشد. لذا ارتباطی دوسویه بین شرایط و ساختارهای اجتماعی و عاملان آگاه و فعال وجود دارد.

باید اذعان داشت مضامین و مصادیق مرتبط با حقوق شهروندی مورد قبول و تاکید ادیان آسمانی و به ویژه دین اسلام می باشد از­جمله : حق حیات، حق آزادی بیان و انتقاد، حق تعیین سرنوشت، حق امنیت، حق برابری و غیره.

در خصوص وضعیت شهروندی در کشور، با توجه به پیشینه پژوهش اکثر تحقیقات انجام شده گویای ضعف و عدم آگاهی لازم شهروندان از حقوق شهروندی می باشد ولی نتایج این تحقیق نشان داد، میزان آگاهی دانشجویان دانشگاه زنجان از حقوق شهروندی در تمامی مولفه های مدنی، سیاسی، فرهنگی، جنسیتی و اجتماعی بیش از مقدار متوسط است و میزان آگاهی از مولفه های مطرح شده با یکدیگر تفاوتی ندارد و در سطح یکسانی می باشد. با توجه به اینکه جامعه آماری این تحقیق دانشجویان و قشرفرهیخته جامعه می­باشند لذا میزان آگاهی از حقوق شهروندی در این جامعه آماری بیشتر از مطالعات پیشین مشاهده شده است. همچنین یافته های تحقیق حاکی از آن است هر 4 متغیر استفاده از وسائل ارتباط جمعی، نگرش به حقوق شهروندی، حضور در عرصه عمومی و پایگاه اجتماعی اقتصادی با میزان آگاهی پاسخگویان از حقوق شهروندی رابطه مثبت دارد که با یافته های (صالحی و دیگران، 1401)، (نظری و دیگران، 1400)، زارع شاه آبادی و دیگران(1397) همسو است.

 پارسونز بطور خلاصه آگاهی از حقوق شهروندی را نیازمند تامین انواع مختلف منابع و ایجاد فرصت­های مناسب و بازتولید ارزش­های عام از یک طرف و نگرش مناسب به این حقوق از سوی دیگر می داند. بدین منظور توسط مولفه های نگرش به دموکراسی، نگرش به مشارکت، پنداشت از وضعیت جامعه و میزان عام گرایی شاخص نگرش به مقوله شهروندی طراحی گردید ونتایج تحلیل نشان داد در بین متغیرهای مستقل تحقیق، قوی­ترین ارتباط(با ضریب همبستگی0.68) در سطح احتمال 99درصد بین نگرش به حقوق شهروندی و میزان آگاهی از حقوق شهروندی می باشد. یافته های این بخش با نتایج تحقیق، شیانی و دادوندی(1388) ، اسکندری(1389) و پورعزت(1389) همسوء می باشد. برایان اس ترنر معتقد است در میان عوامل و شرایط مختلف دخیل در آگاهی از حقوق شهروندی استفاده از رسانه­های جمعی نقش بارزی دارد که از این جهت با برسی رابطه میزان استفاده پاسخگویان از رادیو، تلویزیون، اینترنت، شبکه­های اجتماعی مجازی و نشریات این فرضیه مورد آزمون قرار گرفت و نتایج نشان داد، این رابطه به شدت 0.291 و در سطح احتمال 95درصد وجود دارد. نتایج رگرسیون چندگانه حاکی از آن است که استفاده از نشریات بیشترین تاثیر را بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی دارد و رسانه رادیو تاثیر معنی داری بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی پاسخگویان نداشته است. همچنین یافته­های توصیفی تحقیق نشان داد در این زمینه پاسخگویان بیشترین استفاده را از رسانه تلویزیون و کمترین استفاده را از نشریات و مطبوعات دارند. یافته های این قسمت با نتایج تحقیقات هزارجریبی و امانیان(1389) و نوروزی(1390) مطابقت دارد. امروزه با گسترده شدن استفاده از شبکه­های اجتماعی مجازی، میزان استفاده از نشریات فیزیکی به میزان زیادی کاهش یافته به گونه­ای که صاحبان مطبوعات نیز ترجیح داده اند مخاطبین خود را بیشتر در شبکه­های اجتماعی مجازی حفظ نمایند. نقطه ضعف اساسی در جایی است که مطالب منتشر شده در این فضا از عمق لازم برخوردار نبوده و بینش ژرف و عمیقی به مخاطب نمی­دهد. به عبارت دیگر این فضا انسان را به سوی روزمرگی و بازتولید روزمرگی سوق می­دهد.

همچنین یافته­های تحقیق حاکی از آن است، رابطه پایگاه اجتماعی و اقتصادی پاسخگویان با آگاهی از حقوق شهروندی از نوع مستقیم و در سطح معناداری، تایید شده است. شاخص­های مورد استفاده، سطح تحصیلات، میزان درآمد و نوع شغل است. در اینجا بیشترین میزان آگاهی را افرادی دارا هستند که متعلق به طبقه متوسط به بالا هستند و یافته­های این بخش نیز با نتایج تحقیق نوروزی و گل پرور(1388) همخوانی دارد. در بخش نگرش به حقوق شهروندی و میزان آگاهی از حقوق شهروندی نتایج این تحقیق با یافته های تحقیق کلدی و پوردهناد(1391) همسوء است.

یورگن هابرماس معتقد است در حوزه عمومی و جامعه مدنی است که افراد یک اجتماع نقش شهروندی پیدا می­کنند و مشارکت و حضور در عرصه عمومی معرف اصلی شهروندی ونگرش به این موضوع می باشد. در این زمینه یافته­های تحقیق نشان داد، بین میزان حضور در عرصه عمومی و میزان آگاهی از حقوق شهروندی همبستگی و رابطه معنی دار وجود دارد نتایج حاصل از این بخش با نتایج تحقیق اسکندری(1389) یکسان می باشد.

پیشنهادها:

• با توجه به اینکه یافته های تحقیق نشان داد، میزان آگاهی دانشجویان از حقوق شهروندی بالاتر از میزان متوسط است و در سطح مطلوبی قرار دارد می توان با سازماندهی این دانش و آگاهی برای بصیرت افزایی سایر اقشار و شهروندان با محوریت مردم سالاری دینی، استفاده نمود. در این راستا دانشجویان می توانند فرهنگ عمومی شهروندی را بر اساس توان و ظرفیت های موجود نهادینه سازند.
• در زمینه رسانه­های اجتماعی نتایج نشان داد، استفاده از نشریات و مطبوعات بیشترین تاثیر را بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی دارد ولی میزان استفاده پاسخگویان از نشریات نسبت به تلویزیون، اینترنت و شبکه های اجتماعی مجازی در رده بسیار پایین تری قرار دارد. اگرچه استفاده از اینترنت و شبکه های اجتماعی مجازی برای آگاه سازی افراد از حقوق و تکالیف شهروندی یک ابزار کاربردی است اما استفاده از رسانه های مجازی جایگزین مطبوعات و نشریات شده که این موضوع نیاز به واکاوی و پیامدسنجی دارد. همچنین تاثیرات این موضوع در آینده و تغییرات اجتماعی مثبت و منفی که تحت تاثیر این موضوع می باشد، نیاز به برسی دارد.
• با توجه به اینکه نگرش نسبت به حقوق شهروندی بیشترین تاثیر را بر میزان آگاهی از حقوق شهروندی دارد، برای اثر بخشی برنامه های در ارتباط با ارتقاء آگاهی از حقوق و تکالیف شهروندی، بهتر است قبل از هرگونه اقدام نگرش افراد را نسبت به این موضوع متحول کرد. بر این اساس می توان از هنر و رسانه­های اجتماعی برای انتقال پیام­های مربوطه استفاده نمود.
• از این حیث که پایگاه اجتماعی اقتصادی افراد در میزان آگاهی آنان از حقوق و تکالیف شهروندی تاثیر دارد، برای انتقال مفاهیم مربوطه به افرادی که در مناطق و محلات محروم تر سکونت دارند نیاز به برنامه متفاوتی نسبت به مناطق برخوردار حس می شود.
• از آنجا که پایگاه اصلی نظام جمهوری اسلامی مردم می باشند و پیاده سازی حقوق شهروندی در این راستا حائز اهمیت است و برای رفع موانع میزان آگاهی افراد از حقوق شهروندی نیاز به یک عزم جدی و مطالبه مردمی احساس می­شود، دانشجویان می توانند در این زمینه نقش ویژه ای را ایفاء نموده و نقطه آغاز این مطالبه عمومی باشند.
• با توجه به مبانی نظری تحقیق مضامین و مصادیق مرتبط با حقوق شهروندی مورد قبول و تاکید ادیان آسمانی و به ویژه دین مبین اسلام می باشد از جمله: حق حیات، حق آزادی بیان و انتقاد، حق تعیین سرنوشت، حق امنیت، حق برابری و غیره. به عبارت دیگر در قوانین مصرحه حقوق شهروندی(مصوب شوراهای اسلامی)، نمی توان موضوعی را یافت که با قوانین دینی و الهی مغایرت داشته باشد و حتی بسیاری از این موارد مورد تاکید ویژه ادیان الهی قرار دارد. از آنجا که یافته های این تحقیق نشان داد نوع نگرش افراد نسبت به حقوق شهروندی تاثیر قوی در میزان آگاهی از حقوق شهروندی دارد، لذا در تدوین سند منشور حقوق شهروندی می توان نوع نگرش افراد را نسبت به رعایت و انجام تکالیف شهروندی از قانون محوری به تکلیف شرعی تغییر داد. به طور مثال می توان تخطی از قوانین و رعایت نکردن حقوق شهروندی را به منزله وقوع گناه و انجام فعل حرام تلقی نمود تا یک عمل ممنوع شده. لذا یکی از بهترین راه­های آگاه سازی افراد جامعه برای حفظ حقوق و انجام تکالیف شهروندی اجتماعات مذهبی مانند مساجد و هیئات می باشد.