بررسی عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال 

حمید کاظمی[1]

سید سعید آقائی[2]

علی باصری[3]

10.22034/ssys.2023.2883.3105

تاریخ دریافت مقاله: 13/04/1402

                                                                                 تاریخ پذیرش مقاله: 23/05/1402

مقدمه

پس از مشاهده شورش­های رخ‌داده پیش، در حین و پس از اتمام فوتبال، شاید اصلی­ترین سؤالی که در ذهن بیننده شکل می­پذرد و وی را درصدد یافتن پاسخ آن قرار می­دهد این باشد که جرقه شروع این شورش­های وندالیسم شکل از کجا شروع‌شده و چه عامل یا عواملی باعث تشدید آن می­شوند؟ با توجه به مقبولیت روزافزون فوتبال در سطح جهانی و در کشور عزیزمان ایران و حضور پرشور همیشگی طرفداران و هواداران ایرانی برای تشویق و حمایت از تیم­های باشگاهی و ملی که زبانزد جهانیان است و همچنین تغییرات اخیر رخ‌داده مبنی بر اجازه ورود تماشاچیان زن و مرد در ورزشگاه­ها، لزوم تدوین مدلی تحقیقی و نظری که بتواند به‌خوبی شورش­های بعد از بازی فوتبال را بررسی کرده و دید مناسبی را در مورد آن ارائه دهد، بیش‌ازپیش نمایان می­شود. از طرف دیگر ازآنجایی‌که این شورش­ها ازنظر آسیب­شناسی اجتماعی – اقتصادی، هزینه­های سنگینی را متوجه جامعه و در دید بین‌المللی، کشور می­کند، امید می­رود که از طریق تدوین مدلی نظری در خصوص شورش­های بعد از بازی فوتبال دید مناسب و جامعی نسبت به این مقوله در اختیار محققین و دیگر نهادها قرارگرفته تا از آن طریق، مدیریت آن دقیق­تر و آسان­تر گردد. مدل مفهومی یا چارچوب مفهومی‌[4] یا چارچوب نظری[5] که اغلب با یک مفهوم و به‌صورت جایگزین هم استفاده می‌شوند درواقع نقشه راه پژوهش هستند که پژوهشگر به کمک آن توضیح می‌دهد که برای پاسخ به پرسش پژوهش، چه چیزهایی را؟ از چه کسانی یا چه منابعی؟ چگونه می‌خواهم بپرسم؟ برای طراحی چنین نقشه‌ای باید مسئله پژوهش و حد و مرز شکاف دانشی در پژوهش به‌دقت چارچوب‌بندی شده باشد؛ پرسش و هدف پژوهش مشخص باشند؛ پژوهشگر تسلط خوبی بر متون، نظریه‌ها و پژوهش‌های مرتبط داشته باشد (ادموند[6]، 2013).

 با حرفه­ای شدن ورزش فوتبال و افزایش هیجانات ناشی از مسابقات آن، به تدریج بر تعداد تماشاگران این رشتۀ ورزشی افزوده‌شده است، به‌طوری که در برخی مسابقات جمعیت حاضر در استادیوم­ها به بیش از 100 هزار نفر هم می­رسد. با گذر زمان و با رواج تب فوتبال در جوامع مختلف، حساسیت­های کاذبی نسبت به این رشتۀ ورزشی شکل‌گرفته، به‌طوری که به بروز برخی نابهنجاری­ها وکج رفتاری­ها در دو گروه ورزشکاران و تماشاگران انجامیده است. اعمالی همچون دوپینگ[7]، شرط بندی[8]، تبانی[9] و خشونت[10] از مهم‌ترین انواع کج رفتاری و نابهنجاری­هایی است که طی سالیان گذشته تا به امروز در میادین ورزشی رخ‌داده است (خسروی نژاد، 1388). محقق در این مطالعۀ بر آن خواهد بود مدلی نظری در خصوص عوامل شناختی-رفتاری موثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال را تدوین نماید.

آریانپورکاشانی (1373) وندالیسم[11] و شورش­های بعد از بازی فوتبال را در لغت به معنای ضدیت با صنعت و آثار فناوری و وحشیگری تعریف می­کند. در متون جامعه‌شناسی، انحرافات و آسیب‌شناسی اجتماعی، وندالیسم به دفعات به مفهوم داشتن نوعی روحیۀ بیمارگونه به کار رفته و مبین تمایل به تخریب آگاهانه، ارادی و خودخواستۀ اموال، تأسیسات و متعلقات عمومی است. محسنی تبریزی (1379) آن را به مثابۀ جنایتی خرد و از انواع بزهکاری جوانان می­داند. مایر و کلینارد[12]، وندالیسم را تخریب ارادی اموال و متعلقات عمومی به‌صورتی مداوم و مکرر تعریف می­کنند. ژانورن[13] (1963) آن را مرضی نوظهور دانسته که به مثابۀ معضلی اجتماعی تا نیم قرن پیش مطرح نبوده است. علی‌رغم گستردگی مفهوم واژۀ وندالیسم و شورش­های بعد از بازی فوتبال، در پژوهش حاضر این واژه در معنای محدود آن به کار رفته است و صرفاً به آن دسته از رفتارهای پرخاشگرانه­ای اشاره دارد که در حوزۀ ورزش و در ارتباط با مسابقات ورزشی رخ می­دهند. برای مثال، می­توان به حوادثی اشاره کرد که در زمان برگزاری مسابقات فوتبال روی می­دهد و به تخریب اموال ورزشگاه­ها، اتوبوس­های شهری، مترو، باجه­های تلفن، شیشه­های بانک­ها و یا ضرب‌وجرح در مکان­های ورزشی و اطراف آن می­انجامد (خسروی نژاد، 1388). اهمیت شورش در فوتبال سبب گردیده است تا همواره در جستجو راهکارهایی در جهت کاهش میزان آن در میان تماشاگران بود. از طرفی نبود مطالعات جدی در جهت شناسایی عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال سبب گردیده است تا امروزه خلا تحقیقاتی در این خصوص وجود داشته باشد. از طرفی خلا تحقیقاتی در این خصوص سبب گردیده است تا امروزه توجه جدی به جنبه های شناختی و رفتاری موثر بر شورش در فوتبال نگردد. به عبارتی نبود مطالعات جدی و منسجم در خصوص عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال باعث شده است تا توجه علمی و جدی به کنترل پدیده شورش با توجه به وضعیت موجود و شرایط فعلی فوتبال ایران نگردد. با این توجه تحقیق حاضر با هدف بررسی عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال؛ سعی در پاسخ به این سوال داشت که عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال چه می باشد؟

مبانی نظری و پیشینه تحقیق

اوباشگری مسئله­ای اجتماعی و از آشکارترین جلوه­های خشونت در ورزش و به خصوص در فوتبال است که از دهۀ 1960 و در رقابت‌های فوتبال انگلستان توجه محققان علوم اجتماعی را به خود جلب کرد. از ابتدای به وجود آمدن پدیدۀ اوباشگری تا به امروز، جامعه شناسان و محققان علوم اجتماعی هرگز تعریف واحد و ساده­ای از آن نکرده­اند. پیرسون[14] (2006) اوباشگری فوتبال را اغتشاشاتی می­داند که هواداران فوتبال به راه می­اندازند. معمولاً این تعریف شامل فعالیت­های جنایی است و در بیشتر موارد قبل یا بعد از مسابقه رخ می­دهد. این رفتارهای اوباشگرایانه گروهی انجام می­شوند. این گروه­ها اغلب خودجوش­اند، هرچند برخی از آن­ها از پیش برنامه­ریزی شده­اند. این گروه­ها گاه خود را به باشگاه­ها مرتبط می­سازند تا برخورد و درگیری ایجاد کنند. بودین، هیت و روبِن[15] (2004)، معتقدند اوباشگری به معنای رفتارهای خشونت­آمیزی است که با گروهی از هواداران فوتبال، در داخل و خارج استادیوم­ها بروز می­کند و بیشتر اوقات افراد جوان مرتکب آن می­شوند. مارش[16] و همکاران، اوباشگری در فوتبال را بی­نظمی و خشونت در مقیاس وسیع تعریف می­کنند. ازنظر آنان این پدیده توده­های غوغاگری را به ذهن می­آورد که از فرط هیجان، عنان اختیار ازدست‌داده‌اند. جولیانوتی[17]، درگیری­های خودانگیخته و خودجوش حاصل از خشونت تماشاگران را که به‌صورت رقابت­طلبانه و به خصوص توسط هواداران باشگاه­های فوتبال صورت می­گیرند اوباشگری می­نامند. از دیدگاه اسپایج[18] (2005)، نیز اوباشگری فوتبال اساساً شامل رفتارهای پرخاشگرانه و رقابتی بین گروه­های مدعی هواداری است. با این حال، اوباشگری محدود به این نوع رفتارهای خاص نمی­شود، چرا که ممکن است شامل پرتاب اشیا، ستیز با مظاهر دنیای مدرن، حمله به پلیس یا فحاشی نژادی باشد. در مجموع می­توان گفت اوباشگری به تمامی رفتارهای پرخاشگرانه و خشونت­آمیز هواداران فوتبال اطلاق می­شود که قبل و بعد از مسابقات، در داخل و بیرون استادیوم و به‌صورت جمعی و گروهی بروز می­یابد. این رفتارها به‌صورت خودجوش[19] و خودانگیخته یا در برخی موارد از پیش برنامه­ریزی[20] شده­اند. همچنین، شورش در فوتبال، رفتارهای انحرافی متفاوتی، از فحاشی تماشاگران تا ضرب‌وجرح و حتی قتل را شامل می­شود. مروری بر مطالعات انجام‌شده پیرامون موضوع نشان می­دهد پدیدۀ شورش و اوباشگری، به ویژه در کشور انگلستان، بررسی‌شده است. جمعی از محققان دانشگاه لیسستر[21] ازجمله جان ویلیامز[22]، اریک دانینگ[23]، پاتریک مورفی[24] و ایوان وادینگتون[25]، آشوب­ها، درگیری­ها و اغتشاشات مرتبط با فوتبال را بررسی کردند. آنان در تحقیقات خود به این نتیجه رسیدند که این معضل اجتماعی تحت تأثیر عواملی چون عصیانگری جوانان[26]، بیکاری[27]، پرخاشجویی مردان[28]، خطاهای بازی و داوری[29]، مشروب‌خواری[30] و دودستگی‌های اجتماعی[31] است. کلیفورد استوت[32] و جف پیرسون[33] (2005)، از محققان دانشگاه لیورپول انگلستان[34]، در پژوهش­های خود به این نتیجه رسیدند که رفتار پلیس در قبال تماشاگران، در بروز اوباشگری فوتبال نقش بسیار مهم و تعیین­کننده­ای دارد، زیرا هم هواداران را از صحنۀ آشوب و درگیری دور می­کند و هم محرک آنان است. درواقع، این دو محقق، فراتر از هر متغیر و عامل دیگری، به نقش پلیس در شکل­گیری و بروز رفتارهای خشونت‌آمیز هواداران فوتبال توجه کرده­اند.

همان‌گونه که از مطالعات انجام‌شده در مورد هیجانات نیز مشخص است، هیجان به مثابه اسبی افسار گسیخته نمی­باشد که همواره لجام پاره کرده و خودبه‌خود به غلیان بیافتد بلکه به راحتی از طربق عملکردی اصولی- تربیتی می­توان از ان به نحو احسن استفاده کرده و بهره برد، اهمیت تحقیق در مورد شورش­های بعد از بازی فوتبال نیز در آن است که بیش‌ازپیش با این مقوله آشنا شده و راهکارهای زیربنایی و عملی مدیرت آن بر ما آشکار می­گردد. پرخاشگری[35] و خشونت[36] به هم مرتبط هستند، اما وضعیت­های متفاوتی را به وجود می­آورند، پرخاشگری در عرصة فعالیت­های ورزشی به شکل ابزاری و بازتابی یا کلامی و فیزیکی تجلی می­یابد و از سوی افراد حاضر و شرکت­کننده در رویدادهای ورزشی در قبال سایر بازیکنان، تماشاگران، مربیان، مقامات ورزشی، عامة مردم صورت می­گیرد (ژانورن، 1989). ارونسون[37] با تمایز بین دو نوع پرخاشگری، یعنی پرخاشگری ابزاری[38] و بازتابی یا عاطفی[39]، امکان وقوع هر دو را در عرصة ورزش متذکر می­شود (ارونسون،1991). پرخاشگری بازتابی با هدف آسیب فیزیکی یا روانی انجام می­شود. هدف از این نوع پرخاشگری که احساسی بوده، آسیب­رسانی است (وینگینس[40]، 1994). در پرخاشگری ابزاری، ضرب و جرح و ایجاد درد و رنج، ابزاری برای دستیابی به هدفی است که شکل محسوس آن می­تواند، دستیابی به هدف­های گوناگونی مانند پاداش مادی، پیروزی، افتخار یا تحسین باشد. این نوع پرخاشگری خشونتی غیراحساسی و هدف آن انجام‌وظیفه است. ویلیامز[41] و همکارانش در دانشگاه لیستر، با اشاره به فرضی و خیالی بودن تقسیم‌بندی‌های انجام‌شده در مورد انواع خشونت و پرخاشگری حالت­های گوناگون آن‌ها را رفتارهایی می­دانند که بازتاب آمیزه­ای از فکر و احساس هستند و هرگز در آن‌ها هیچ نوع خشونتی به‌صورت خالص یافت نمی­شود (ویلیامز، 2001). بنابراین هرگاه طرفداران تیمی با هدف تضعیف روحیة بازیکنان تیم حریف بخواهند، زمینه­ای برای پیروزی تیم خود ایجاد کنند، شعارهایی تحقیرآمیز می­دهند یا به اصطلاح به پرخاشگری ابزاری مبادرت می­ورزند. ما اگر طرفداران، اشیایی به سوی بازیکنان تیم حریف پرتاب یا نزاع فیزیکی کنند، آنگاه گفته می­شود، مرتکب خشونت فیزیکی شده‌اند. حال اگر طرفداران یک تیم، اتفاقی خلاف میلشان، مانند خطای بازیکن تیم حریف روی بازیکن تیم محبوبشان یا تصمیم­گیری داور به زبان تیم موردعلاقه روی دهد و رفتار یا اعمال پرخاشجویانه و خشونت‌آمیز از خود بروز دهند، آنگاه مرتکب پرخاشگری بازتابی شده­اند، این نوع پرخاشگری نیز می­تواند کلامی یا فیزیکی باشد (صدیق سروستانی، 1381). هیجان مطلوب و خشونت اصلاح‌پذیر است. هیجان در فوتبال بعضاً به شکل سنتی شیپور زدن و به همراه دم دادن جمعی و یا کف زدن و گاه پای کوبی جمعی نشاط‌انگیز می­گردد. درحالی‌که این شیوه­های ابراز خشونت بیشتر حالت انتقام جویی[42]، به هم ریزی[43] و خراب‌کاری[44] به خود می­گیرد. علل بروز هیجان با زمینة فطری[45] که در جوانان وجود دارد، شور و شوق درونی جوانان است؛ اما علل بروز خشونت در فوتبال به دلیل عدم هماهنگی مطلوب در میدان مسابقه و برآورده نشدن تمایل جمعی برای ملاحظة یک مسابقة مطلوب و دل‌نشین پیش می­آید که آزمون دخالت کم سن و سالی جوانان، بیکاری و کم‌سوادی تماشاگران و یا محدودیت خدمات، ملاحظة عدم هماهنگی در میدان مسابقه برای ابراز خشونت (قشرهای مختلف تماشاگر و برگزارکننده) فوتبال ضروری است. درهرحال این خشونت مطلوب جامعة ورزشی نبوده است و اصلاح آن گامی به سوی توسعه خواهد بود. پیامدهای هیجان در فوتبال جز در موارد استثنایی غالباً مطلوب است. لکن پیامدهای خشونت در فوتبال نامطلوب و ناخوشایند است (جهانفر، 1381).

اسپایج[46] (2006) از دانشگاه آمستردام هلند[47]، به این نتیجه رسید که اوباشگری و رفتارهای وندالیستیک تماشاگران فوتبال تحت تأثیر شش عامل اصلی شکل می­گیرد، ازجمله هیجان­زدگی و برانگیختگی هیجانی خوشایند[48]، ایجاد هویت مردانه و خشن[49]، هویت­یابی­های منطقه­ای و محلی[50]، مدیریت فردی و جمعی شهرت[51]، ایجاد احساس همبستگی و تعلق[52] و قدرت و خودمختاری[53]. تیلور[54] (1987) اوباشگری در ورزش فوتبال را پدیده­ای جدید می­داند که جوانان بیکار قشر تحتانی طبقۀ کارگر بدان مبادرت می­ورزند. به اعتقاد وی اوباشگری و رفتارهای خشونت‌آمیز هواداران فوتبال نشأت‌گرفته از عامل جهانی‌شدن و تجاری شدن ورزش فوتبال در عصر جدید است، زیرا با تجاری شدن فوتبال، هواداران سنتی آن که از طبقۀ کارگر بودند و رابطۀ نزدیکی با باشگاه داشتند و از قدرت اعمال‌نفوذ در آن نیز برخوردار بودند، احساس می­کنند دیگر تعلقی به فوتبال ندارند. درنتیجه اوباشگری در فوتبال و خشونت­های معطوف به ویرانگری، نوعی واکنش برای احیای دموکراسی مشارکتی و نفوذی گذشتۀ آنان است. کوراکیس[55] (2004) از محققان دانشگاه آتن، به این نتیجه رسید که اکثر هواداران خشونت طلب یونان مجرد و به‌طور میانگین 20 سال سن دارند. بسیاری از آن­ها پایگاه اقتصادی- اجتماعی پایینی دارند و طبق آمار موجود بیشتر در خانواده­های از هم گسیخته پرورش یافته­اند و مشکلات تحصیلی عدیده­ای دارند. همچنین، به لحاظ شغلی نیز درصد بالایی از آن­ها بیکارند. به اعتقاد کوراکیس نگرش منفی به هواداران تیم رقیب، اشتباهات داوری، نگرش تحریک برانگیز پلیس به تماشاگران، تحریکات روزنامه نگاران ورزشی و کسب شهرت و اعتبار از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر خشونت­گرایی هواداران تیم­های ورزشی است. تننبام و سینگر[56] (1997) به این نتیجه رسیدند که تولیدات رسانه­ای، جنجال­سازی مطبوعات، رفتار ناشایست بازیکنان و مربیان تیم­های ورزشی و عکس­العمل خشونت­آمیز پلیس از مهم‌ترین عوامل بروز رفتارهای وندالیستیک و اوباشگرانه در تماشاگران مسابقات ورزشی است. رحمتی (1382) به این نتیجه رسید که نتیجۀ مسابقۀ فوتبال و حرکات خشونت‌آمیز بازیکنان در جریان بازی مهم‌ترین عوامل بروز پرخاشگری کلامی است. وی همچنین نشان داد متغیرهای سن، میزان کنترل و نظارت خانواده و پایگاه اقتصادی- اجتماعی بر گرایش طرفداران تیم­های فوتبال به رفتار پرخاش‌جویانه و خشونت­آمیز تأثیری منفی دارند. نتایج مطالعۀ وی نشان می­دهد که متغیرهای سابقۀ دعوا و نزاع، تنش و ناکامی در فعالیت­های تحصیلی و آموزشی، مصرف سیگار، سابقۀ تنش در محیط خانواده، سابقۀ رفتار مجرمانه، داشتن دوستان و هم‌سالان دارای سابقۀ کیفری و جنایی، عزیمت جمعی و گروهی به ورزشگاه و ناسازگاری انتظارات ارزشی و راه­های تحقق آن‌ها بر ارتکاب رفتارهای پرخاشجویانه و خشونت­آمیز هواداران تیم های استقلال و پرسپولیس تأثیر مستقیمی دارند. عنبری (1381) به این نتیجه رسید که مهم‌ترین متغیرهای تأثیرگذار بر خشونت تماشاگران فوتبال به ترتیب عبارت‌اند از احساسی بودن رفتار، تیم گرایی، جماعت بودن تماشاگران، کینه توزی و سن که با توجه به ویژگی­های تماشاگران و فضای حاکم برکنش‌های آنان در ورزشگاه، عوامل مؤثر بر خشونت بیشتر در ارتباط مستقیم با خود تماشاگرانند. ذوالاکتاف (1383) بر مبنای دو تحقیق جداگانه نتیجه می­گیرد که رفتارهای وندالیستی و اوباشگرایانه تحت تأثیر عوامل مختلفی است، از جمله واکنش در مقابل بسته بودن فضای سیاسی و فقدان آزادی­های اجتماعی، تضعیف روحیۀ ملی­گرایی، عکس­العمل به تحریک نیروهای انتظامی و امنیتی، نبود برنامه­های فراغتی مناسب برای جوانان و تحریک رسانه­های ضد انقلاب. محسنی تبریزی (1374) در تحقیقی پیرامون وندالیسم در شهر تهران به این نتایج دست‌یافت: وندال­های تحت مطالعه از حیث پایگاه اجتماعی- اقتصادی والدین، گروه سنی، جنسیت، وضعیت مهاجرت، وضعیت آموزشی، مطلوبیت شرایط خانوادگی، تجارب نخستین دوران کودکی، نحوۀ سرپرستی عاطفی، سیستم پاداش و مجازات، خلق و خو، انتظارات و موضع­گیری و رفتار با نوجوانان و جوانان غیروندال متفاوت­ند. نتایج به‌دست‌آمده نشان می­دهد احساس نابهنجاری، اجحاف و اختلال در روابط و شرایط خانوادگی و آموزشی بر رضایت فرد از زندگی تأثیر دارند و متقابلاٌ احساس انتقام جویی و در نهایت گرایش به خشونت و وندالیسم را در فرد تقویت می­کنند.

روش‌شناسی

پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی، ازنظر شیوه گردآوری داده­ها از نوع آمیخته بود. روش کیفی مورداستفاده در تحقیق حاضر از نوع تحلیل تم بود. جامعه آماری تحقیق حاضر شامل افراد آگاه به موضوع تحقیق بودند که با توجه به روش نمونه­گیری هدفمند تعداد 12 نفر به‌عنوان نمونه تحقیق مشخص شدند. نمونه­گیری در این تحقیق تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. معیار ورود نمونه­ها به تحقیق شامل آگاهی به موضوع تحقیق، برخورداری از پژوهش­های انجام شده این حوزه و وجود برخی سوابق اجرایی در خصوص موضوع تحقیق بود.

جامعه آماری در بخش کمی شامل برخی تماشاگران حاضر در فوتبال لیگ برتر ایران بود. با توجه به اینکه تعداد این افراد به‌صورت کاملاً معینی مشخص نمی­باشد، برحسب انتخاب نمونه در شرایط نامشخص بودن حجم جامعه، تعداد 384 نفر به‌عنوان نمونه تحقیق مشخص شدند. درنهایت پس از پخش و جمع‌آوری پرسشنامه‌های تحقیق تعداد 371 پرسشنامه مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده­های تحقیق حاضر از کدگذاری به‌صورت کدگذاری باز، محوری و انتخابی و همچنین روش معادلات ساختاری استفاده شد. کلیه روند تجزیه‌وتحلیل داده­های تحقیق حاضر در نرم‌افزار MaxQda، SPSS و PLS انجام شد. ابزار گردآوری اطلاعات در تحقیق حاضر شامل مصاحبه؛ پرسشنامه محقق ساخته بود. ابزار گردآوری اطلاعات در تحقیق حاضر شامل مصاحبه نیمه ساختاریافته و پرسشنامه محقق ساخته بود. مصاحبه استفاده‌شده در این تحقیق از نوع مصاحبه نیمه ساختار یافته بود. مصاحبه نیمه ساختاریافته یکی از معمول­ترین انواع مصاحبه است که در تحقیقات کیفیِ اجتماعی مورداستفاده واقع می‌شود. این مصاحبه بین دو حد نهایی ساختاریافته و بدون ساختار قرار می‌گیرد که گاهی به آن مصاحبه عمیق هم می‌گویند که در آن از تمام پاسخگو‌ها سؤال‌های مشابهی پرسیده می‌شود، اما آن‌ها آزادند که پاسخ خود را به هر طریقی که مایل‌اند ارائه دهند، در این مورد مسئولیت رمزگردانی پاسخ‌ها و طبقه­بندی آن‌ها بر عهده پژوهشگر است. خروجی مصاحبه‌های تحقیق منجر به شکل­گیری پرسشنامه محقق ساخته­ای در 31 گویه بود.

یافته­های پژوهش

به‌منظور بررسی شناسایی عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال از روش کیفی و انجام مصاحبه­های نیمه ساختاریافته استفاده شد. جدول شماره 1 بررسی عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال را نشان می‌دهد.

جدول 1. بررسی عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال

نتایج نشان داد که در مجموع 31 گویه به‌عنوان عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش­های بعد از بازی فوتبال مشخص گردید. به‌منظور بررسی روابط میان متغیرهای تحقیق از روش معادلات ساختاری استفاده گردید. جهت شناسایی توزیع داده­های پژوهش حاضر از محاسبه کشیدگی و چولگی استفاده شد. با توجه به نتایج این شاخص­ها مشخص گردید که داده­های پژوهش حاضر از توزیع غیرطبیعی برخوردار بودند. با توجه به غیرطبیعی بودن توزیع داده­های پژوهش جهت انجام روش معادلات ساختاری از نرم­افزارهای واریانس محور استفاده گردید.

جدول شماره 2 بارعاملی و ضرایب تی گویه های بخش کمی را نشان می دهد.

جدول 2. بارعاملی و ضرایب تی گویه های بخش کمی

شکل شماره 1 و 2 مدل پژوهش در حالت بار عاملی و ضرایب تی را به نمایش گذاشته است.

شکل 1. مدل پژوهش در حالت بار عاملی

شکل 2. مدل پژوهش در حالت ضرایب تی

جدول شماره 3 خلاصه مدل پژوهش را به نمایش گذاشته است.

جدول 3. خلاصه مدل پژوهش

مطابق با نتایج مدل پژوهش مشخص گردید که با توجه به میزان تی روابط مشخص گردید که تمامی عوامل حضور معناداری در مدل تحقیق داشتند که در این بین تأثیرگذاری عوامل فرهنگی بیشتر از سایر عوامل بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال دارد. به‌منظور بررسی برازش مدل پژوهش از شاخص­های منتخب استفاده گردید. جدول شماره 4 نتایج مربوط به شاخص­های برازش مدل پژوهش را نشان می­دهد.

جدول 4. شاخص­های برازش

جدول 5 نتایج مربوط به شاخص برازش کلی مدل^[57] را نشان می­دهد.

جدول 5. شاخص GOF

با توجه به اینکه میزان مطلوب شاخص GOF بالاتر از 36/0 می­باشد، می­توان چنین اعلام داشت که میزان این شاخص در عوامل موجود در وضعیت مطلوبی قرار دارد. با توجه به نتایج مربوط به شاخص برازش مدل، مشخص گردید که مدل پژوهش در تمامی شاخص­ها از برازش مناسبی برخوردار می­باشد.

بحث و نتیجه‌گیری

امروزه ورزش از ضروری­ترین نیازها و اساسی­ترین نهادهای جوامع بشری است. اهمیت ورزش و همچنین برخی پدیده های اجتماعی مخرب در آن از جمله شورش سبب گردیده است تا امروزه مطالعات بین رشته ای در حوزه ورزش مهم تلقی گردد. این مساله سبب گردیده است تا تحقیق حاضر با هدف بررسی عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش‌های بعد از بازی فوتبال طراحی و اجرا گردد. نتایج تحقیق حاضر نشان داد که عوامل شناختی-رفتاری مؤثر بر شورش­های بعد از بازی فوتبال شامل جنبه­های نگرشی، شخصیتی و فردی (عوامل شناختی) و همچنین مسائل فرهنگی، محیطی و اجتماعی (عوامل رفتاری) می­باشد. به عبارتی جنبه­های نگرشی، شخصیتی و فردی (عوامل شناختی) و همچنین مسائل فرهنگی، محیطی و اجتماعی (عوامل رفتاری) منجر به ایجاد بستری جهت شکل گیری شورش در فوتبال گردد. در تحقیقات مختلفی به این مساله اشاره شده است. سید باقری (1396) نشان دادند که مسائل فرهنگی و محیطی می تواند زمینه بروز شورش در فوتبال را فراهم نماید. سانتراک (2005) و مارشال ریو (2008) نیز مشخص نمودند که نبود سیاست گذاری در حوزه های نگرشی و رفتاری باعث شده است تا شورش در میان تماشاگران امری عادی باشد. به نظر می رسد اهمیت شورش در فوتبال و وجود عوامل مختلفی در جهت ایجاد این پدیده سبب گردیده است تا در جهت کنترل آن می بایستی به جنبه های مختلفی شامل جنبه­های نگرشی، شخصیتی و فردی (عوامل شناختی) و همچنین مسائل فرهنگی، محیطی و اجتماعی (عوامل رفتاری) توجه داشت. از طرفی این مساله بازگو کننده این مهم می باشد که در جهت کاهش میزان شورش در فوتبال می بایستی سیاست گذاری چند بعدی و توجه به تمامی جنبه های از جمله نبه­های نگرشی، شخصیتی و فردی (عوامل شناختی) و همچنین مسائل فرهنگی، محیطی و اجتماعی (عوامل رفتاری) انجام گردد.

فوتبال و ورزش حرفه­ای که می­تواند صحنه­ای باشد برای تبدیل رقابت­های سازمان‌یافته‌ی اجتماعی به مبارزات بدون خشونت، خودگاه و بی­گاه دست‌خوش خشونت و درگیری­های پر دامنه می­شود. در پژوهش حاضر به دنبال آن هستیم تا مدلی نظری در خصوص شورش­های بعد از بازی فوتبال را ارائه دهیم چرا که این خشونت­ها به‌عنوان مهم‌ترین رفتار هیجان منفی تماشاگران فوتبال دسته­بندی می­شوند؛ هیجان نوعی انگیختگی ذهن یا احساسات است. شادی، نفرت، عشق، ترس، اضطراب، افسردگی و اندوه همه نوعی هیجان است. به زبان ساده هیجان یا رفتار هیجانی نوعی حرکت، واکنش، طرز برخورد فیزیکی یا روانی نسبت به محرک­های خارجی ازجمله رفتارهای دیگران و یا هر نوع تحریک محیطی دیگر است. واکنش­های فیزیکی هیجان به‌صورت تغییر در ضربان قلب، سرعت تنفس، عرق کردن، سرخ شدن چهره یا رنگ‌پریدگی، لرزش و امثال آن نمود پیدا می­کند (فتحی، 1386)، هیجان­ها، احساسی و یا عاطف­های اند که سه جزء انگیختگی فیزیولوژیک، تجربه­های هشیارانه و بروز رفتاری دارند (سانتراک[58]، 2005)، هیجان­ها پدیده­های احساسی، انگیختگی، هدفمند و کم دوام­اند که به ما کمک می­کنند با فرصت­ها و چالش­هایی که هنگام رویدادهای مهم زندگی مواجه می­شویم سازگار شویم (مارشال ریو[59]،2008). واکنش­های روانی به‌صورت لذت، خوشی و شادی و نشاط و یا خشم و ترس، اضطراب و اندوه و افسردگی و نظائر آن بروز می­کند. به‌طورکلی هیجانات دو حالت اصلی دارند، یا به‌صورت لذت ظاهر می­شوند، یا به‌صورت انگیختگی. حالت لذت دو بعد دارد: بعد خوشایند و بعد ناخوشایند. حالت انگیختگی هم دو بعد دارد: بعد انگیختگی و بعد آرامش (سید باقری، 1396)، همیشه پیشگری بهتر از درمان است.

همچنین با توجه به نتایج تحقیق حاضر؛ مشخص گردید که عامل فرهنگی مهمترین عامل در جهت بروز شورش تماشاگران در فوتبال می باشد. نتایج تحقیق حاضر در این خصوص با نتایج تحقیقات ژانورن (1989)، ارونسون (1991)، ویلیامز (2001) و صدیق سروستانی (1381) همسو می باشد. به نظر می رسد نبود فرهنگ سازی در خصوص تماشاگران در فوتبال و همچنین عدم وجود سیاست گذاری های فرهنگی در این خصوص سبب گردیده است تا این عامل به عنوان یک عامل مهم در جهت بروز شورش در فوتبال باشد. به عبارتی نبود فعالیت های جدی در حوزه فرهنگ و همچنین وجود ابهامات اساسی در این حوزه سبب گردیده است تا مشکلات فرهنگی ایجاد شده در میان برخی گروه های تماشاگران؛ بستر جدی در جهت ایجاد شورش در فوتبال را فراهم نماید.

از طرفی تماشاگران در مسابقه فوتبال قضاوت عادلانه داور را با حساسیت دنبال می­کنند و اگر بی­عدالتی ببینند برآشفته شده واکنش نشان می­دهند. گاه ممکن است یک داور با دمیدن در سوت خود و اعلام یک پنالتی نادرست باعث شود نتیجه بازی کاملاً تغییر کند و تیمی به‌ناحق بازی برده را با شکست تعویض نماید. پس‌ازآن در یک چشم بر هم زدن و با اعتراض بازیکنان تیم مغبون، جنگ و جدال میان دو تیم درگرفته و با دخالت تنی چند از تماشاگران، به‌یک‌باره جو آرام ورزشگاه به صحنه‌ای پرآشوب مانند میدان جنگ تبدیل شود. از طرفی دیگر نمی­توان همه‌چیز را به گردن داوری انداخت و باید شرایط و حساسیت کار داوران را نیز در نظر گرفت. به نظر می­رسد اهمیت شورش در فوتبال سبب گردیده است تا در مسیر توسعه و گسترش این مسئله در حوزه فوتبال؛ سبب گردیده است تا عوامل مختلفی در این خصوص درگیر باشد. با توجه به نتایج تحقیق حاضر پیشنهاد می گردد تا با پیشران های فرهنگ در فوتبال به همراه ایجاد آموزش ها در این حوزه؛ زمینه جهت کنترل شورش تماشاگران در فوتبال را فراهم نمود. همچنین با توجه به نتایج تحقیق حاضر پیشنهاد می گردد تا عدم توجه به زیباسازی محیط پیرامون و استفاده از فضای سبز در محیط های تردد تماشاگران؛ جنبه های روانشناختی جهت کنترل شورش تماشاگران در فوتبال را فراهم نمود. با توجه به نتایج تحقیق حاضر پیشنهاد می گردد تا با ایجاد آموزش مهارت های خودکنترلی تماشاگران در حوزه مدیریت شورش؛ زمینه جهت کنترل شورش تماشاگران در فوتبال را فراهم نمود. همچنین پیشنهاد می گردد تا با کاهش نفوذ گروه های اجتماعی در تصمیم گیری های فردی به واسطه ایجاد هنجارهای اجتماعی در فوتبال؛ زمینه جهت کنترل شورش تماشاگران در فوتبال را فراهم نمود.